Sürekli vadeli işlemler 50 trilyon dolara ulaştı, Bitcoin(BTC) fiyatını etkiliyor

Vadesiz kripto türev ürünü olan sürekli vadeli işlemler, yılda 50 trilyon dolar (yaklaşık 70 katrilyon won) işlem hacmine ulaşarak Bitcoin(BTC) spot piyasasını geride bırakıyor ve fiyat hareketlerinde belirleyici rol oynuyor.

CoinDesk, 27’sinde (yerel saatle) sürekli vadeli işlemlerin Mayıs 2015’te BitMEX’te ilk kez piyasaya sürülmesinden bu yana 11 yılda dünyanın en çok işlem gören finansal ürünlerinden biri haline geldiğini bildirdi. Sektörde bu ürün için “perpetual swap” ya da kısaca “perp” ifadesi kullanılıyor.

Sürekli vadeli işlemlerin temel farkı, bir vade tarihinin olmaması. Klasik vadeli kontratlar belirli bir tarihte sona erer ve pozisyonu korumak isteyen yatırımcıların yeni kontrata geçmesi gerekir. Bu süreç “rollover” olarak bilinir. Rollover sırasında vadeli fiyat ile spot fiyat arasındaki fark, yani baz oluşur. Yatırımcı da hem yenileme maliyetini hem de fiyat ayrışmasını üstlenmek zorunda kalır.

Bu yapı, kripto piyasasının ilk dönemlerinde özellikle sorunluydu. Vadeli fiyatların spot fiyatın üzerinde oluşması sık görülüyordu. Ayrıca her vade sonunda pozisyonların kapanması yatırımcılar için ek risk yaratıyordu. Arthur Hayes(Arthur Hayes) ve Ben Delo(Ben Delo) tarafından 2014’te kurulan BitMEX, kontrat süresini önce çeyreklikten aylığa, ardından haftalık, 48 saatlik ve 24 saatlik ürünlere kadar indirdi. Ancak bu adımlar temel sorunu çözmedi.

BitMEX’in bulduğu çözüm, vadeyi tamamen ortadan kaldırmaktı. Ben Delo’nun tasarladığı sürekli vadeli işlem modelinde uzlaşma tarihi ve rollover yoktu. Pozisyon birkaç saat de tutulabiliyor, uzun süre de taşınabiliyordu. Fakat vade ortadan kalkınca kontrat fiyatını spot fiyata yakın tutacak ayrı bir mekanizmaya ihtiyaç doğdu.

Bu mekanizmanın adı fonlama oranı. Sürekli vadeli işlem piyasasında her 8 saatte bir long ve short pozisyon sahipleri arasında ödeme yapılır. Sürekli vadeli işlem fiyatı spot fiyatın üzerindeyse long pozisyon sahipleri short tarafına ödeme yapar. Fiyat spotun altındaysa bu kez short tarafı long tarafına ödeme yapar.

Ödeme miktarı, son 8 saatte iki fiyat arasındaki farkın ne kadar açıldığına göre belirlenir. Long talebi arttığında sürekli vadeli işlem fiyatı yükselir ve long pozisyon taşımanın maliyeti artar. Maliyet yükseldikçe talep zayıflar, fiyat farkı daralır. Piyasa yapıcılar da prim açıldığında sürekli vadeli işlemi satıp spot varlık alarak arbitraj yapar ve fiyatların birbirine yaklaşmasını hızlandırır.

Kaldıraç, perp piyasasının büyümesinde bir diğer önemli unsur oldu. Borsalar yatırımcıların yatırdıkları teminattan daha büyük pozisyonlar açmasına izin veriyor. Bu limit platforma ve düzenleyici çerçeveye göre değişiyor. BitMEX’in en güçlü döneminde 100 kata kadar kaldıraç kullanılabiliyordu. Bu yapıda Bitcoin(BTC) fiyatındaki yüzde 1’lik hareket, tam kaldıraçlı pozisyonda kâr ya da zararı yüzde 100’e kadar büyütebiliyordu.

Risk yönetimi ise otomatik likidasyon sistemiyle sağlanıyor. Zarar teminat seviyesine yaklaştığında sistem pozisyonu zorla kapatıyor ve hesabın negatife düşmeden önce kaybın büyümesini engelliyor. Likidasyon motorunun hızı ve doğruluğu, ilk dönem türev borsaları için önemli bir rekabet alanıydı. Bugün de bu altyapı, kripto türev piyasasının en kritik parçalarından biri olarak görülüyor.

Sürekli vadeli işlemler artık kripto para piyasasında fiyat keşfinin ana merkezlerinden biri haline geldi. Bitcoin(BTC) fiyatı sert hareket ettiğinde ilk dalga çoğu zaman perp piyasasında başlıyor, spot piyasa ise bu hareketi takip ediyor. Bu yüzden yalnızca spot fiyatlara bakarak piyasanın yönünü okumak giderek zorlaşıyor.

İlgi geleneksel finansa da taşmış durumda. ABD düzenleyicileri bu yapının geleneksel varlıklara uygulanıp uygulanamayacağını inceliyor. Chicago Ticaret Borsası(CME) üzerinde hisse senedi bazlı sürekli vadeli işlem ürünlerinin listelenebileceği de konuşuluyor. Ancak vadesiz yapı, risk olmadığı anlamına gelmiyor. Fonlama oranları zaman içinde maliyete dönüşebiliyor. Yüksek kaldıraç ise küçük fiyat hareketlerinde bile likidasyona yol açabiliyor. Bu nedenle yatırımcıların ürünün yapısını anlaması daha da önemli hale gelecek.