Yüzde 46'ya çıkan küresel dengesizlikte finansal faktörler öne çıktı

Bank for International Settlements'ın (BIS) 23'ünde yayımladığı 1379 numaralı çalışma, küresel dengesizliklerin 2024'te dünya GSYH'sinin yüzde 46'sına ulaştığını ortaya koydu. 2010-2024 dönemindeki uluslararası net yatırım pozisyonu (NIIP) değişiminde ticaretten çok varlık fiyatlarındaki dalgalanmalar ve yatırım geliri akışları gibi finansal faktörlerin etkisi arttı.

BIS araştırmacıları, 1980-2024 döneminde 28 ekonomi bölgesinin NIIP verilerini analiz etti. İncelenen ekonomiler dünya GSYH'sinin yaklaşık yüzde 85'ini temsil ediyor.

NIIP, bir ülkenin yurt dışında sahip olduğu varlıklardan yabancıların söz konusu ülkede sahip olduğu varlıkların çıkarılmasıyla hesaplanan net dış varlık büyüklüğünü ifade ediyor. Bu göstergeye ticaret dengesi ve cari hesabın yanı sıra yurt dışındaki hisse senedi, tahvil ve doğrudan yatırımların değer değişimleri, döviz kurları, yatırım getirileri ve yatırım geliri akışları da yansıyor.

Küresel dengesizlikler 1980'de dünya GSYH'sinin yüzde 10'u seviyesindeyken 2024'te yüzde 46'ya yükseldi. ABD'nin NIIP'si 1980'de dengeye yakınken 2024'te dünya GSYH'sinin eksi yüzde 24'üne geriledi. ABD, incelenen toplam net uluslararası yatırım pozisyonunun yüzde 52'sini ve net borçlu pozisyonunun yüzde 84'ünü oluşturdu.

Çin, Japonya ve Almanya'nın her biri dünya GSYH'sinin yaklaşık yüzde 3'üne karşılık gelen net alacaklı pozisyonuna sahipti. ABD'nin net borcundaki artış ve başlıca ekonomilerin dış varlıklarındaki büyüme, ülkeler arasındaki finansal bağlantıları güçlendirdi.

2010-2024 dönemindeki NIIP değişiminin yüzde 63'ü finansal faktörlerle açıklandı. Bunun yüzde 26'sını değerleme kazanç ve kayıpları, yüzde 28'ini ise yatırım geliri akışları oluşturdu. 1980-2010 döneminde ticaret, NIIP değişiminin yaklaşık yarısını açıklarken sonraki dönemde finansal faktörlerin payı arttı.

BIS araştırmacıları, kısa vadeli NIIP değişimlerinde değerleme kazanç ve kayıplarının, uzun vadeli pozisyonlarda ise ticaret ile yatırım geliri akışlarının daha etkili olduğunu belirtti. Ülkelerin varlık ve borç kompozisyonlarıyla göreli getiri farkları ve döviz kuru hareketleri de başlıca kanallar arasında gösterildi.

Araştırmacılar, küresel dengesizliklerin düzelme ihtimalini değerlendirmek için △dolar değerinde yüzde 20 düşüş △2019'dan bu yana küresel hisse senedi piyasalarında kaydedilen yükseliş ve düşüşlerin geri alınması △küresel faizlerde 400 baz puanlık artış △ticaret dengesizliklerinin beş yıl içinde yüzde 50 azaltılması olmak üzere dört varsayımsal senaryo oluşturdu.

Dolar değerinin yüzde 20 düşmesi halinde küresel dengesizlikler dünya GSYH'sine oranla yüzde 46'dan yalnızca yüzde 44'e geriledi. Ticaret dengesizliklerinin yüzde 50 azaltıldığı senaryoda da 2029'daki dengesizlikler temel senaryoya kıyasla yalnızca sınırlı ölçüde düşük kaldı.

Küresel hisse senedi piyasalarındaki düzeltme, dengesizlikleri en fazla azaltan senaryo oldu. Ancak ABD hisse senedi piyasalarındaki düşüşün yalnızca ABD'nin değil, alacaklı ülkeler de dahil olmak üzere birçok ülkenin net varlıklarını zayıflatabileceği ve maliyetli bir düzeltmeye yol açabileceği değerlendirildi.

BIS araştırmacıları, 2024 verileriyle oluşturulan 2029 temel senaryosunda ticaret ve yatırım geliri akışlarıyla varlık fiyatlarında büyük değişimler yaşanmaması halinde küresel dengesizliklerin azalmak yerine büyümeye devam edebileceğini belirtti. Hesaplama, gerçek bir politika patikasını değil, kısmi denge yaklaşımına dayalı varsayımsal bir deneyi yansıtıyor.

Uluslararası Para Fonu (IMF), nisan ayındaki raporunda geleneksel makroekonomik politikaların dengesizliklerin başlıca unsurları olmaya devam ettiğini ve kalıcı bir yeniden dengelenme için büyük ekonomilerin tasarruf ve yatırım yapılarını birlikte ayarlaması gerektiğini belirtti. Bank of England da mart ayındaki raporunda dış bilanço kırılganlıklarının diğer finansal istikrar riskleriyle birleşebileceğini analiz etti.

Çalışma, kripto para piyasasını veya belirli bir kripto paranın fiyatını doğrudan analiz etmedi. Küresel finansal koşullarla kripto para akışları arasındaki ilişkiyi ele alan ayrı çalışmalarla bu araştırma arasında doğrudan bir nedensellik de ortaya konmadı. Yarı iletken sektörüyle doğrudan bir bağlantı da çalışmada tespit edilmedi.