Tayvan’da 5 açığa satış kısıtlamasının 4’ünde endeks yaklaşık 3 haftada dip yaptı

Tayvan Finansal Denetim Komisyonunun (Financial Supervisory Commission, FSC) 2008’den bu yana uyguladığı beş açığa satış kısıtlaması döneminin dördünde Tayvan Ağırlıklı Endeksi (TAIEX), önlemlerden sonraki yaklaşık üç hafta içinde dip seviyeyi gördü. Ancak kısıtlamalar çoğu kez ilk günkü düşüşü engelleyemedi; 2008’deki kapsamlı yasağın ardından da endeks gerilemeyi sürdürdü.

Tayvan merkezli BlockTempo, 6 Kasım’da seans içinde TAIEX’in 37.837,05’e gerileyerek 3.737,67 puan kaybettiği sırada geçmiş kısıtlamaları ve endeks hareketlerini karşılaştırdı. Haberde, bu sert düşüşün ABD’deki yapay zekâ ve yarı iletken hisselerindeki satışlarla aynı döneme denk geldiği belirtildi.

Açığa satış, bir hisseyi ödünç alıp önce satma, daha sonra satın alarak geri verme işlemidir. Tayvanlı yetkililer, ödünç alınan hisselerin satışında teminat oranlarını, seans içindeki emir limitlerini ve fiyat kurallarını farklı dönemlerde değiştirdi.

Aracı kurumdan hisse ödünç almak için gereken teminat oranı normalde %90’dı. Geçmiş önlemlerde bu oran %100, %120 ve %130’a çıkarıldı. Gün içi ödünç satış emirleri için temel limit, önceki 30 işlem günündeki ortalama işlem hacminin %30’uydu. Bu oran daha önce %20 ve %10’a indirildi; 2025’te ise %3’e kadar düşürüldü.

Günlük kapanışta %3,5 veya daha fazla gerileyen hisseler için başka bir kural da uygulanıyor: Bu hisseler, takip eden işlem gününde önceki kapanış fiyatının altında ödünç satışa konu edilemiyor. Kural, borsada işlem gören hisseler ile Tayvan depo sertifikalarının ödünç satışlarını kapsıyor. Yatırımcıların kendi ellerindeki hisseleri normal şekilde satması, vadeli işlem işlemleri ve aracı kurumların varant işlemleriyle piyasa yapıcılığı kapsamındaki hedge işlemleri kısıtlamaya tabi değil.

2008 finansal krizi sırasında Tayvan yönetimi, 22 Eylül’den itibaren Tayvan 50, Orta Ölçekli 100 ve Tayvan Teknoloji Endeksi bileşenlerinin de aralarında bulunduğu 150 hissede, önceki kapanış fiyatının altında açığa satışı yasakladı. 1 Ekim’de yasak tüm hisselere genişletildi. Tayvan Yürütme Yuanı (Executive Yuan), 12 Ekim’de günlük fiyat değişim sınırını %7’den %3,5’e indirdiğini ve açığa satış yasağını yıl sonuna kadar uzattığını duyurdu.

13 Ağustos 2015’te teminat oranı %90’dan %120’ye çıkarıldı; daha sonra önceki kapanış fiyatının altında açığa satış da kısıtlandı. Bu fiyat kısıtlaması 21 Eylül’de kaldırıldı. 2020’de ise 19 Mart’tan itibaren üç ay boyunca gün içi emir limiti %30’dan %10’a düşürüldü ve %3,5 veya daha fazla gerileyen hisselerin sonraki işlem gününde önceki kapanış fiyatının altında açığa satışı engellendi. Emir limiti 10 Haziran’da yeniden %30’a çıkarıldı.

1 Ekim 2022’den itibaren gün içi limit %30’dan %20’ye düşürülürken teminat oranı %90’dan %100’e yükseltildi. Limit 12 Ekim’de %10’a, teminat oranı ise %120’ye çıkarıldı. 21 Ekim’den itibaren %3,5 veya daha fazla gerileyen hisselerde takip eden işlem gününde önceki kapanış fiyatının altında açığa satış kısıtlandı. Önlemlerin tamamı 24 Şubat 2023’te eski seviyelerine döndü.

TAIEX, 25 Ekim 2022’de 12.666,12 puanla kapanarak dönem içindeki en düşük seviyesini gördü. Bu, ilk kısıtlamadan yaklaşık üç hafta sonrasına ve %3,5 kuralının yürürlüğe girmesinden iki gün sonrasına denk geldi.

ABD’nin 2025’te karşılıklı tarifeleri açıklamasının ardından Tayvan yönetimi, ödünç satış limitini %30’dan %3’e indirdi ve teminat oranını %90’dan %130’a çıkardı. Önlemler 7 Nisan’da başladı ve başlangıçta 11 Nisan’a kadar sürmesi planlandı. FSC, kısıtlamaları 19 Nisan’dan itibaren süresiz uzattı; uygulama 26 Mayıs’ta eski seviyelerine döndü.

TAIEX’in 2025’teki en düşük kapanışı, kısıtlamaların üçüncü günü olan 9 Nisan’da 17.391,76 puanla kaydedildi. Kısıtlamanın kaldırılmasından önceki son işlem günü olan 23 Mayıs’ta endeks 21.652,24 puandan kapandı; bu seviye dip noktadan %24,50 yüksekti.

2015’te kısıtlamanın kaldırılmasından önceki son işlem günü olan 18 Eylül’de TAIEX 8.462,14 puandan kapandı; bu, dip seviyenin %14,19 üzerindeydi. 2020’de kısıtlamanın kaldırılmasından önceki gün, 9 Haziran’da kapanış 11.637,11 puandı ve dip seviyeden %34,05 yüksekti.

Endeks diplerinin görüldüğü dönemlerde açığa satış kısıtlamalarının yanı sıra başka politikalar ve piyasa etkenleri de vardı. 2015’te Ulusal İstikrar Fonu borsaya yönlendirildi. 2020’de fona kaynak aktarımı onaylandıktan sonra ABD Merkez Bankası sınırsız tahvil alımı açıklaması yaptı. 2025’te ise fona kaynak aktarılması kararı ve ABD’nin karşılıklı tarifeleri 90 gün erteleyeceğini duyurması geldi. Bu etkenler de endeks hareketlerini etkileyebileceğinden, kısıtlamaların tek başına etkisini belirlemek zor.

Beber ve Pagano’nun 2013’te Journal of Finance’ta yayımlanan çalışması, 2008 dolaylarında yaklaşık 30 ülkedeki açığa satış yasaklarını karşılaştırdı. Araştırmacılar, yasakların likiditeyi azalttığını, yeni bilgilerin fiyatlara yansıma hızını düşürdüğünü ve genellikle hisse fiyatlarını destekleyemediğini değerlendirdi. ABD’deki finans hisselerinin istisna olabileceğini belirttiler.

FSC, 2025’teki önlemlerin beklenen etkiyi gösterdiğini değerlendirdi. Komisyon, 19 Nisan tarihli açıklamasında önlemlerin yürürlükte olduğu haftada TAIEX’in %0,68 gerilediğini, endeksin dalgalanma aralığının %4,24 olduğunu bildirdi. Önceki hafta endeks %8,31 düşmüş, dalgalanma aralığı %13,37 olmuştu. FSC, 26 Mayıs’ta emir limitini ve teminat oranını eski seviyelerine döndürdü.

Yeni önlemlere açığa satış kısıtlamalarının dahil edilip edilmeyeceği henüz açıklanmadı. FSC, 6 Kasım öğleden sonra özel toplantı yaparak borsayı istikrara kavuşturma önlemlerini duyuracağını bildirdi.