Gig çalışanlarında ödeme yöntemi, tahsilat hızını ve uyuşmazlık çözümünü etkileyebilir

Uluslararası Ödemeler Bankası (BIS), kasım ayında yayımladığı “The gig economy and digital payments” başlıklı raporda, gig çalışanlarının ödemelerini alma süresinin, maliyetlerin ve ödeme anlaşmazlığı ya da dolandırıcılık durumlarında başvurabilecekleri çözüm yollarının kullanılan ödeme yöntemine göre değişebileceğini belirtti.

Raporda, teslimat ve araç çağırma işlerinden serbest tasarım ve uzmanlık hizmetlerine kadar platformlar üzerinden bulunan işler incelendi. Gig işleri kısa süreli sözleşmeleri, yarı zamanlı çalışmayı ve görev bazlı serbest işleri kapsıyor. Platformlar çalışanlarla müşterileri buluştururken ödemelerin aktarılmasında da rol oynuyor.

BIS, bazı işlerde nakit kullanılsa da hem yurt içi hem de sınır ötesi işlemlerin çoğunun dijital ödemeler üzerinden gerçekleştiğini aktardı. Ödeme kanalları arasında banka havaleleri ve banka dışı ödeme hizmeti sağlayıcıları yer alıyor. Teslimat çalışanları sık ödeme almayı tercih ederken uzmanlık hizmeti verenler proje ücretlerini aralıklı olarak tahsil edebiliyor; dolayısıyla nakit ihtiyacı ve ödeme beklentileri de farklılaşıyor.

Rapora göre çevrim içi aracılık, daha önce ev işleri, teslimat, taşımacılık ve küçük tamiratlar gibi alanlarda yüz yüze yapılan işleri platformlara taşıyabiliyor. Rapor yazarları bu dönüşümün işlemlerin görünürlüğünü ve izlenebilirliğini artırabileceğini belirtti. Uzaktan sunulan dijital hizmetler ve sınır ötesi serbest işler de yeni iş fırsatlarına erişim sağlayabilir.

Payments Canada, 27 Mart-7 Nisan 2023 tarihleri arasında 502 işletmeyle çevrim içi anket yaptı. Katılımcı işletmelerin %30’u gig çalışanlarına yapılan ödemenin hesaplarına geçmesinin en az bir hafta sürdüğünü, %65’i ise anlık ödeme sunulursa bu yöntemi kullanmaya istekli olduğunu bildirdi. Bu sonuçlar Kanada’daki işletmelerin yanıtlarını yansıtıyor; yurt içindeki çalışanların ödeme koşullarını gösteren veriler değil.

Rapor yazarları, düşük maliyetli, erişilebilir, hızlı ve birlikte çalışabilir ödeme altyapısını politika öncelikleri arasında gösterdi. Anlık ödeme sistemleri bu araçlardan biri. BIS Ödemeler ve Piyasa Altyapıları Komitesi (CPMI) de daha önce sınır ötesi ödeme ağlarına erişimi ve bu ağların birlikte çalışabilirliğini iyileştirmeye yönelik adımları gündeme getirmişti.

Ödemelerin hızlanması tek başına çalışanların korunmasını ya da istikrarlı çalışma koşullarını güvence altına almıyor. Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal İşler Dairesi (UN DESA), Eylül 2026 tarihli politika notunda platform işlerinin gelir fırsatları sunabileceğini, ancak çalışanların korunması ve sosyal güvenceye erişim konusunda açıklar yaratabileceğini belirtti. Notta, iş dağıtımını ve ücretleri etkileyen otomatik sistemler ile hesapların askıya alınmasına itiraz etmenin güçlüğü de ele alındı.

BIS raporunun yazarları, platform işlerinin hem mevcut kayıt dışı çalışmaların platformlara taşınmasını hem de yeni ekonomik faaliyetlerin genişlemesini kapsayabileceğini değerlendirdi. Çalışanların refahı üzerindeki net etki; çalışan türüne ve düzenleyici ortama göre değişebilir. Rapor, hızlı ödeme ağlarının geliri veya refahı artırdığına dair nedensel bir etkiyi inceleyen çalışma değil. Kripto varlıklar da değerlendirme kapsamına alındı ancak herhangi bir varlığın kullanım oranı ya da ödemelerdeki payı belirtilmedi.