ZCash(ZEC) kurucusu Zooko: Kripto, Linux gibi devlerin eline geçebilir

Kripto dünyasında merkeziyetsizlik ideallerinin giderek aşındığına dair yeni bir uyarı gündeme geldi. Gizlilik odaklı ZCash(ZEC) projesinin kurucusu ve sıfır bilgi ispati (zero-knowledge proof) teknolojisinin öncülerinden biri olan Zooko Wilcox-O’Hearn, kriptonun geleceği için ‘Linux’un yaşadığı kurumsallaşma’ örneğini hatırlatarak tehlikeye dikkat çekti. 24’ünde yerel medyaya verdiği röportajda Zooko, kullanıcı deneyimi (UX) önceliklendirilmeden hiçbir teknolojinin kitlelere ulaşamayacağını söyledi.

Zooko’nun hâlen ürün direktörlüğünü üstlendiği gizlilik araştırma kuruluşu Shielded Labs, ZCash’in arkasındaki temel ekiplerden biri. 20 yılı aşkın süredir güvenlik odaklı teknolojiler geliştiren Zooko, ZCash öncesinde merkeziyetsiz depolama sistemi Tahoe-LAFS ve ‘Zooko Üçgeni’ kavramı ile de tanınıyor.

“Kriptonun sonu da Linux gibi olabilir”

Zooko’nun dikkat çektiği en önemli endişelerden biri, blockchain teknolojisinin büyük şirketlerin verimlilik amaçlı bir aracı haline gelmesi. Ona göre önümüzdeki 10-15 yıl içinde birkaç büyük şirket blokzinciri kullanımıyla maliyetlerini düşürüp sistemi kendi lehlerine çevirirken, “geriye kalan %99,9’luk kullanıcı kitlesi hiçbir karar veya değer üretme gücüne sahip olamayabilir.” Bu senaryo, merkeziyetsizlik ve bireysel güçlenmeye dayalı siberpunk(fütüristik bireycilik) ideallerin tamamen zıttı.

Linux örneğini hatırlatan Zooko, bugün her ne kadar açık kaynak bir sistem olarak varlığını sürdürse de, son tahlilde büyük şirketlerin sunucularında çalıştığını ve bireysel kullanıcılara özgürlük kazandırmadığını savundu.

ZCash’in öncülüğündeki ZKP teknolojileri

Zooko, teknik gelişmelere dair iyimserliğini ise koruyor. 2016’da ZCash ile ticari kullanıma taşınan sıfır bilgi ispatı teknolojilerinin, o tarihten bu yana kripto sermayesi sayesinde hızla geliştiğini ve birçok projeye ilham verdiğini vurguladı. “ZCash olmasa bu teknolojiler araştırma laboratuvarlarından dışarı çıkamazdı,” diyen Zooko, yine de gerçek etki için kullanıcı dostu arayüzlerin geliştirilmesinin zorunlu olduğunu söyledi.

“Bir teknoloji ne kadar iyi olursa olsun, onu 1 milyar insan kullanmıyorsa toplumsal dönüşüme yol açamaz,” diyerek teknik atılımların sürdürülebilirliği için yaygın benimsenmeye odaklanmak gerektiğini dile getirdi.

“Kullanıcı odaklılık olmadan kripto büyüyemez”

Zooko’nun vurguladığı ‘UX önceliği’ yalnızca arayüz kolaylığından ibaret değil. Eski siberpunk’ların benimsediği ‘önce aracı yap, sonra herkes bizim gibi olur’ yaklaşımının başarısız olduğuna değinen Zooko, artık odak noktasının ‘kullanıcıdan başlaması’ gerektiğini belirtti. Bu dönüşümün örneklerinden biri olarak Signal gibi kullanıcı dostu şifreli mesajlaşma uygulamalarını öne çıkardı.

Telegram ve X (eski Twitter) gibi platformlarda kripto kullanıcılarının, sistemin nasıl çalıştığını yanlış anladığını söyleyen Zooko, “Telegram grubunda mesaj atarken, gerçekte konuştuğunuz kişi kullanıcı değil, Pavel Durov olabilir. Bunu anlamıyorsak, o sistem şeffaf değildir,” diyerek farkındalığın eksikliğini vurguladı.

Doğal dil tabanlı UX ve AI entegrasyonu yükseliyor

Yeni nesil kullanıcı deneyimlerinin yapay zekâ temelli arayüzlere doğru evrildiğini söyleyen Zooko, 2026-2027 yıllarına kadar sesle verilen doğal komutların sistemleri kurup çalıştıracak seviyeye ulaşacağını öngördü. “Sadece ‘Linux kur ve yapılandır’ demek bile yeterli olacak,” diyen Zooko’ya göre bu, teknik bilgiye sahip olmayan geniş kitlenin teknolojiye erişimini önemli ölçüde değiştirerek oyunun kurallarını değiştirebilir.

Ancak bu gelişmenin riskleri de var. Zooko, AI modellerinin bazı içerikleri kullanıcıya sormadan kısıtlama eğiliminde olduğunu belirtti. Örneğin kripto paralar ya da telefon numarası oluşturma gibi hassas konular hakkında ChatGPT gibi modellerin sansür uygulayabileceğini ifade etti.

AI için de reklam tuzağına düşme riski

Web2 döneminde yaşanan ‘reklama dayalı iş modeli’ felaketinin, yapay zekâ çağında da tekrar edilebileceğini düşünen Zooko, Google gibi devlerin temel kazanç modeli olarak kullanıcı verisi sömürüsüne dayandığını söyledi. “AI, kullanıcının yarattığı değeri gerçekten temel almazsa, aynı hatalara sürüklenir,” değerlendirmesini yaptı.

Bu bağlamda kripto temelli bir ekonomi modelinin, reklam gelirlerine bağımlı olmayan bir alternatif sunabileceğini belirtti. Zooko’ya göre, kullanıcı ihtiyacından doğan gelir kaynakları sayesinde AI sistemleri sürdürülebilir ve şeffaf bir şekilde geliştirilebilir.

ZCash’in fonlama ve yönetişim modeli örnek olabilir

Zooko, ZCash projesinin son dönemdeki büyümesine de dikkat çekti. Fiyatların yedi kat artmasıyla oluşan yeni değerleme sayesinde geliştirici fona 2 milyar dolar civarı bir kaynak aktarılabileceğini söyleyen Wilcox, bu fona dayalı ekosistemin sürekli kendini yenileyebileceğini belirtti.

ZCash geliştirme fonu, toplam arzın %20’si üzerinden her 4 yılda bir yeniden yapılandırılarak, farklı ekipler ve on-chain token sahiplerinin onayıyla yönetiliyor. Zooko, bu deneysel yönetişim modelinin Ethereum(ETH) topluluğunda zaman zaman eleştirilen oylama mekanizmalarının olumsuzluklarına karşı bir alternatif olduğunu düşünüyor.

Son söz: Gerçek değişimi halk yaratır

Zooko’nun en açık mesajı, teknolojik ideallerin toplum tarafından benimsenmedikçe hayata geçemeyeceği oldu. Ona göre kod yazanlar veya vizyon çizen elitler değil, milyonlarca kullanıcının anlayış ve benimsemesi teknolojileri devrimsel kılıyor.

“Dağıtık finans(DeFi), merkezsiz yapay zekâ, gizliliğe dayalı iletişim ve veri paylaşımı gibi tüm alanlarda asıl gerekli olan şey, kullanıcı dostu deneyimlerle kitlelere ulaşmak,” diyen Zooko, bu olmadan gerçek bir siberpunk değişimin mümkün olmayacağını ifade etti.