Yapay zekâ rekabeti emek gelirinin dağılımını etkileyebilir: Fed’den Barr değerlendirmesi

ABD Merkez Bankası (Federal Reserve, Fed) Yönetim Kurulu üyesi Michael S. Barr, 12 Kasım’da (yerel saatle) Yale Üniversitesi’ndeki (Yale University) konuşmasında yapay zekânın ekonomik faydalarının şirketler arasındaki rekabet düzeyine göre farklı paylaşılabileceğini söyledi.

Fed’in yayımladığı konuşma metninde Barr, “Rekabet ve yenilikçiliğin farklı kesimlere yayılması, yapay zekâyı ucuz ve geniş çapta kullanılan bir teknoloji hâline getirebilir; faydaların da daha geniş kesimlere ulaşmasını sağlayabilir” dedi. Barr’a göre sonuçların nasıl paylaşılacağını yalnızca teknolojinin performansı değil, piyasa yapısı ve teknolojiye erişim de etkileyebilir.

Rekabetin sürmesi, farklı ölçeklerdeki şirketlerin yapay zekâyı kullanarak verimliliği artırmasına ve yeni hizmetler geliştirmesine imkân verebilir. Barr, teknolojinin küçük işletmelerin büyümek için ihtiyaç duyduğu bilgi ve araçlara erişimini de genişletebileceğini belirtti.

Öte yandan, az sayıda yapay zekâ şirketinin piyasaya ve yatırım getirilerine hâkim olması küçük ve orta ölçekli işletmelerin pazar payını azaltabilir; çalışanların elde ettiği faydayı da sınırlayabilir. Barr, bunun kesinleşmiş bir sonuç değil, yapay zekânın ekonomi üzerindeki olası senaryolarından biri olduğunu vurguladı.

Piyasanın yoğunlaşmasına yol açabilecek etkenler arasında veri ve bilgi işlem kaynaklarına erişim ile modelleri geliştirme kapasitesi bulunuyor. Bu kaynaklara sahip şirketler ölçek ekonomisinden daha kolay yararlanabilir ve yapay zekâyı yeni modellerin geliştirilmesini hızlandırmak için kullanabilir.

Barr’ın aktardığı Fed’in 2025 Tüketici Finansmanı Anketi’ne göre ABD’de gelir ve varlıklar hâlihazırda üst gelir gruplarında yoğunlaşıyor. Gelir bakımından en üst yüzde 10’luk dilimdeki haneler toplam gelirin neredeyse yarısını, en üst yüzde 1’lik dilim ise yaklaşık beşte birini aldı.

Varlıklar açısından en üst yüzde 10’luk haneler toplam servetin neredeyse dörtte üçünü, en üst yüzde 1’lik dilim ise yaklaşık üçte birini elinde bulundurdu. Barr, yapay zekâ yatırımlarından elde edilen getirilerin az sayıdaki şirket sahibi ve yöneticide toplanmasının mevcut eşitsizliği artırabileceğini söyledi.

Barr, ABD’de emeğin milli gelir içindeki payının savaş sonrası dönemdeki yüzde 60-65 düzeyinden 2001’den itibaren gerilediğini ve 2026’nın ikinci çeyreğinde rekor düşük seviye olan yüzde 52,8’e indiğini belirtti. Ölçüm yöntemi için düzeltme yapılsa da düşüş eğiliminin belirgin olduğunu ekledi.

Barr’ın aktardığı araştırmacı tahminlerine göre ABD’deki sektörlerin dörtte üçünde piyasa yoğunluğu 2000’den bu yana belirgin biçimde arttı. Aynı dönemde ücretler, iş gücü verimliliğinden daha yavaş yükseldi.

Verimliliği yüksek büyük şirketlerin yeni teknolojileri benimseyerek büyümesi, piyasa yoğunlaşmasını daha da artırabilir. Şirketlerin fiyatlar üzerinde daha fazla etkili olduğu ve rekabetin zayıfladığı bir ortamda sermayenin gelirden aldığı pay emeğin payı karşısında büyüyebilir. Barr, teknoloji kullanımının tüketici fiyatlarını düşürmesinin de mümkün olduğunu söyledi.

Yapay zekânın etkisi yalnızca iş kayıplarıyla sınırlı kalmayabilir. Barr daha önce, yapay zekânın görevleri tamamlama süresini yüzde 40 azalttığı ve sonuç kalitesini yüzde 18 artırdığı bir deneyin bulgularını aktarmıştı. Verimlilik artışının deneyimi daha az olan çalışanlarda daha belirgin olabileceğini de söyledi.

Teknolojik değişim bazı meslekleri azaltırken yeni iş alanları da yaratabiliyor. Barr, internetin ve bağlantılı sektörlerin büyümesiyle seyahat acentesi çalışanlarının sayısının azaldığını ve video kiralama işi yapan mesleklerin ortadan kalktığını hatırlattı. Buna karşılık bugün ABD’de, 10 yıl önce hayal edilmesi zor olan tam zamanlı sosyal medya içerik üreticilerinin sayısı milyonlarla ifade ediliyor.

Barr, Singapur Fintech Festivali’ndeki önceki konuşmasında 2024 itibarıyla büyük şirketlerin dörtte üçünün üretken yapay zekâ kullandığını söylemişti. Küçük şirketlerde kullanım oranı yüzde 10’un altında kalırken, benimseme düzeyi sektörlere göre de önemli farklılık gösterdi.

Barr, şu ana kadar yapay zekânın çalışanları geniş ölçekte ikame ettiğine dair örneklerin sınırlı olduğunu; bazı görevlerde verimliliği artırdığına ve yeni meslekler yarattığına dair bulgular bulunduğunu söyledi. Yapay zekâ şirketleri arasındaki rekabet, şirketlerin teknolojiye görece geniş erişimini destekledi. Bazı işletmelerin ihtiyaç duyduğu işlevleri daha küçük dil modelleriyle de elde edebildiğini ekledi.

Barr’a göre tekrarlayan ve sonucu öngörülebilir görevlerde çalışanların yerini yapay zekânın alması daha hızlı gerçekleşebilir. İnsanların karar verme ve yönetme, iş birliği kurma, ilişkileri geliştirme ve yaratıcılık becerilerini gerektiren işlerde ise yapay zekâ emeği tamamlayabilir.

Yapay zekânın hızla benimsenmesi, çalışanların yeni işlere geçişini ve değişime uyum sağlamasını zorlaştırarak kısa vadeli sarsıntıyı büyütebilir. Barr, yeni işlerin yaratılması, yeniden eğitim ve çalışanların yeni işlerle eşleştirilmesine yönelik hazırlıkların yapay zekâ benimsenmesinin erken aşamalarında başlaması gerektiğini söyledi.