OpenAI ve yapay zekada tekel riski: Zaman daralıyor

AI tekelindeki risk: OpenAI “başarısız olamayacak kadar büyük” yapının sembolü oldu

Kasım 2023’te OpenAI yönetimi, ABD hükümetiyle iş birliğine yeşil ışık anlamına gelebilecek açıklamalar yaptı. Bu açıklamalar, ‘kurtarma paketi’ çağrışımı yapacak kadar hassas bulundu. Tepkiler sonrası geri adım atılmış olsa da, verilen mesaj oldukça netti: OpenAI dahil olmak üzere büyük ölçekli yapay zeka şirketleri artık *başarısız olamayacak kadar büyük* bir konuma geldi.

Bu endişe sadece abartılı bir kriz algısı değil. 2024’te ABD hükümeti, Google’a karşı açtığı antitröst davasında kısmi bir kazanım elde etti. Ancak karara rağmen Chrome’un bölünmesi ya da reklam bölümü gibi kritik unsurların ayrılması yolunda somut bir adım atılmadı. Dijital tekel durumları, çoğu kez çok geç fark ediliyor ve düzeltilemez hale geliyor. Yapay zeka ise daha da temel bir altyapıya dönüşüyor ve ileride düzeltmek istese bile toplum bunu yapamayabilir.

Yapay zeka tekeli yalnızca platformları değil, altyapıyı ele geçiriyor

Teknoloji tekeli riski yeni değil. Geçmişte Facebook haber akışını manipüle ederek kamuoyunu etkiledi, Google ise tarayıcı üstünlüğüyle web standartlarını yönetti. Ancak günümüzde büyük YZ şirketlerinin hakimiyet alanı çok daha geniş.

Yapay zeka modelleri yalnızca uygulamalardan ibaret değil; e-posta hazırlama, yazılım geliştirme, müşteri hizmetleri, hukuk danışmanlığı, hatta tıbbi teşhis gibi alanlarda doğrudan yer alıyor. Eğer birkaç firma bu temel YZ altyapısını elinde tutarsa, kullanıcı bunu bir uygulamayı silerek ya da tarayıcı değiştirerek çözemeyecek. Artık *kaçışın mümkün olmadığı* bir yapı ortaya çıkar.

Alternatif YZ ekosistemlerinin inşası zamanla yarışıyor

Yine de umut tamamen kaybolmuş değil. Kişisel verilerini önemseyen kullanıcıların seçtiği bazı dijital çözümler öne çıkıyor. Verileri minimumda toplayan Brave tarayıcısı aylık 100 milyon kullanıcıyı geçti, güvenlik odaklı Signal ise benzer düzeyde kullanılıyor. Dünya genelindeki sunucuların %96’sında Linux kullanılıyor oluşu da veri güvenliği konusundaki toplumsal talebi ortaya koyuyor. Google’ın izleme tabanlı reklamcılığından kaçınmak isteyenler DuckDuckGo sayesinde ayda 3 milyar civarı arama yapıyor.

Yapay zeka alanında da durum farklı değil. Merkeziyetsiz YZ çözümleri, neredeyse hiç tanıtım yapılmadan bile yüz binlerce kullanıcıya ulaşmış durumda. Kullanıcılar artık *kolaylıktan çok, tarafsızlık ve veri egemenliği* arıyor. Ancak burada asıl mesele ‘zaman’. Brave, Chrome’dan sekiz yıl sonra çıksa da 100 milyon kullanıcıya ulaşması on yıl aldı. Signal, WhatsApp’tan beş yıl sonra piyasaya sürüldü ve hâlâ WhatsApp’ın 3 milyar kullanıcı sayısından çok uzak. Yapay zeka gibi ‘ilk kazanan her şeyi alır’ dinamiğine sahip bir alanda, bu alternatiflerin gelişmesi için fazla vakit kalmadı.

YZ tekeli yalnızca teknolojiyi değil toplumu da tehdit ediyor, zaman hızla daralıyor

OpenAI’nin *hükümet ortaklığına* dair açıklaması, yalnızca bir uyarı değil, zaten yaşanmakta olan bir gerçeğin dışavurumuydu. Sosyal medya tekelinde en fazla haber akışının manipüle edilmesi söz konusu olmuşken, yapay zekanın tekelleşmesi insan düşüncesini, kararlarını ve gerçeklik algısını etkileyebilecek kadar güçlü. Google kullanıcı verilerini reklamcılara satabiliyordu; YZ ise *kararlarımızı önceden tahmin edip yönlendirmek* gibi bir kapasiteye sahip hale geldi.

Gartner’ın araştırmasına göre, 2025’e gelindiğinde küresel yapay zeka altyapısına yapılacak harcama 1,5 trilyon dolar (yaklaşık 2.160 trilyon won) seviyesinde olacak. 2026’da ise 500 milyar dolar (yaklaşık 720 trilyon won) daha eklenmesi bekleniyor. Ancak, bu fonların büyük bölümü yalnızca birkaç bulut hizmeti sağlayıcısı ve çip üreticisine gidiyor. Aynı dönemde merkeziyetsiz YZ projelerinin toplayabildiği fon sadece 436 milyon dolar (yaklaşık 629 milyar won) ile sınırlı kaldı.

Linux, Bitcoin(BTC), uçtan uca şifrelemeye sahip mesajlaşma uygulamaları gibi çözümler geçmişte ana akıma güçlü alternatifler sundu. İlk başta hantal ve karmaşık görünseler de zamanla *vazgeçilmez* oldular. Ancak bu dönüşümler zamanında yapıldığı için mümkün oldu. Eğer zaman kaçırılırsa, bu sefer telafisi olmayabilir.

Facebook’un ya da Google’ın geçmişteki hataları telafi edilebildi. Ama *YZ alanındaki bir hata geri döndürülemeyecek* kadar derin sonuçlar doğurabilir. O pencere tamamen kapanmadan harekete geçmek için *zaman daralıyor*.