IAEA doğrulama boşluğu: Rubio’dan İran açıklaması

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, İran rejiminin nükleer silah edinmemesi gerektiğini söyledi. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) ise İran’ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokunu ve bu stokun bulunduğu yerleri önceki doğruluk düzeyinde teyit edemiyor.

Rubio, Ocak 2025’teki Senato onay oturumunda İran halkı ile radikal Şii din adamlarının birbirinden ayrılması gerektiğini belirterek, “Bu din adamları İran halkını, tarihini ve insanlığa katkısını temsil etmiyor” dedi. Rubio ayrıca İran rejiminin nükleer silah edinmemesi gerektiğini söyledi.

Bu açıklamanın yeni bir politika kararı veya askeri harekât duyurusuna dönüştüğü doğrulanmadı. Mevcut gündem, Rubio’nun İran’a yönelik sert tutumu ile İran’ın nükleer programına ilişkin uluslararası doğrulamanın aynı anda zayıflaması etrafında şekilleniyor.

IAEA Yönetim Kurulu, 9 Eylül’de İran’ın beyan edilmemiş tesislerinde bulunan uranyum izlerine ilişkin soruşturma ve denetim iş birliğindeki eksiklikler nedeniyle İran’ın nükleer meselesini Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’ne sevk etti. Karar, 35 kurul üyesinin 23’ünün oyuyla kabul edildi. Çin, Rusya ve Nijer karşı oy kullanırken 8 ülke çekimser kaldı.

Kararı ABD, İngiltere, Fransa ve Almanya sundu. AP, sevkin İran’a yönelik ek yaptırımlar ve varlıkların dondurulmasının görüşülmesine imkân tanıyabileceğini, ancak Çin ve Rusya’nın BM Güvenlik Konseyi’nde veto hakkına sahip olması nedeniyle sonraki adımların hemen kesinleşmeyeceğini bildirdi.

IAEA’nın temel endişesi, İran’ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokunun miktarını ve konumunu güncel olarak tamamen teyit edememesi. IAEA, 2025 tarihli raporunda İran’ın yüzde 60’a kadar zenginleştirilmiş 440,9 kilogram uranyuma sahip olduğunu tahmin etti ve bunun 432,9 kilogramını doğruladığını açıkladı.

Ancak İran’daki nükleer tesislere erişim ve saha doğrulama faaliyetleri daha sonra kısıtlandı. Bu nedenle stok miktarındaki değişim ve stokun konumu önceki doğruluk düzeyinde izlenemiyor. IAEA, Haziran 2025’ten bu yana saha doğrulaması yapamadığı için İran’ın zenginleştirilmiş uranyum stokunu aynı güvenilirlik ve doğrulukla hesaplayamadığını bildirdi.

Bu doğrulama boşluğu, nükleer malzemenin konumu ve durumunun sürekli izlenmesini sağlayan ‘bilgi sürekliliğinin’ zayıfladığı anlamına geliyor. TokenPost daha önce İran’daki nükleer tesisler çevresindeki askeri çatışmalar ve denetim kısıtlamaları nedeniyle IAEA’nın bilgi sürekliliğinin zayıfladığını bildirmişti.

IAEA denetimleri, nükleer malzeme ve tesislerin barışçıl amaçlarla kullanılıp kullanılmadığını belirleme sürecidir. Denetimlerin durması, nükleer silah geliştirilip geliştirilmediğinin doğrudan kesinleştirilebileceği anlamına gelmez. Ancak nükleer malzemenin miktarını ve konumunu bağımsız biçimde doğrulamak için gereken bilgiler azalır.

İran, nükleer silah geliştirdiği yönündeki iddiaları reddediyor ve nükleer programının barışçıl amaçlara hizmet ettiğini savunuyor. İran heyeti, eylül ayındaki IAEA toplantısında ülkesinin nükleer kapasitesinin bilgi ve insan kaynağına dayandığını, bunun dış askeri baskıyla ortadan kaldırılamayacağını söyledi.

İran’ın tutumu ile ABD ve Avrupa ülkelerinin baskısı, nükleer program konusundaki diplomatik ayrışmayı gösteriyor. ABD ve üç Avrupa ülkesi denetim iş birliğindeki eksiklikleri eleştirirken İran, dış baskının nükleer kapasitesini ortadan kaldıramayacağını savundu.

BM Güvenlik Konseyi’ne sevk, ek görüşmelerin önünü açan bir prosedürdür; bu adım yaptırımların hemen yürürlüğe girdiği anlamına gelmez. Gerçek yaptırımlar veya varlık dondurma kararları için ayrı bir karar gerekir. Çin ve Rusya’nın veto ihtimali de sonraki adımları etkileyebilir.

Yurt dışındaki diplomatik gerilimlerin enerji ve riskli varlıklara yönelik piyasa duyarlılığıyla kesiştiği bu gelişmenin, Türkiye’deki okurlar açısından da bölgesel sonuçları bulunuyor. Bununla birlikte, kripto para piyasasına doğrudan bir etki veya ilgili fiyat hareketi doğrulanmadı. ABD ile İran arasında anlaşma ihtimaline ilişkin tahmin piyasası verileri de bağımsız olarak teyit edilmedi.

Rubio’nun açıklaması tek başına askeri çatışma ihtimalini veya diplomatik anlaşmanın başarısız olacağını kesinleştirmiyor. IAEA’nın nükleer tesislere erişiminin yeniden başlayıp başlamayacağı, İran’ın denetim iş birliği ve BM Güvenlik Konseyi’ndeki sonraki görüşmeler izlenecek başlıca gelişmeler olacak.

Şu ana kadar doğrulanan prosedür, IAEA Yönetim Kurulu’nun konuyu BM Güvenlik Konseyi’ne sevk etmesiyle sınırlı. Ek yaptırımlar ve askeri adımlar, BM Güvenlik Konseyi görüşmeleri ile ABD-İran müzakerelerinin yeniden başlayıp başlamayacağına göre ayrıca kararlaştırılacak.