COP31 Yapay Zekâ Taahhüdü Kurumlara Seçim Hakkı Tanıyor, Zorunluluk Getirmiyor

Türkiye’nin COP31 Başkanlığı ile Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU), yapay zekânın iklim çalışmalarında kullanımını ve çevresel etkisinin azaltılmasını amaçlayan “Antalya Yapay Zekâ Taahhüdü”nü açıkladı. Kurumlar uygulayacakları maddeleri kendileri seçebilecek; herkes için geçerli zorunlu bir yükümlülük bulunmuyor.

ITU, taahhüdü yapay zekâ sistemlerinin tasarımı, tedariki, enerji kaynakları ve çevresel etkilerinin ölçümü gibi başlıkları kapsayan gönüllü bir çerçeve olarak tanımladı. Environmental Association for Universities and Colleges (EAUC), kurumların kendi koşullarına uygun en az bir gönüllü taahhüt seçmesini önerdi.

Seçenekler arasında yapay zekâ sistemlerinin enerji ve çevre etkilerini açıklamak, düşük emisyonlu elektrik kullanmak, veri merkezleri için şartlar belirlemek ve elektronik atıkları yönetmek yer alıyor. Bazı maddelerde hedef tarih veya emisyon azaltım oranı gibi ölçülebilir hedeflerin de belirtilmesi gerekiyor. Böylece kurumların seçtiği adımlar ve hedefler birbirinden farklılaşabilecek.

Taahhüdün ele aldığı veri merkezlerinin elektrik tüketimi artıyor. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), 2026 tarihli raporunda dünya genelindeki veri merkezlerinin elektrik tüketiminin 2025’te bir önceki yıla göre yüzde 17 arttığını, yapay zekâya özel veri merkezlerinin elektrik kullanımının ise yüzde 50 yükseldiğini hesapladı. Bu iki oran farklı kapsamları ölçüyor.

IEA, tüm veri merkezlerinin küresel elektrik tüketiminin 2025’te 485 TWh’den 2030’da 950 TWh’ye çıkacağını öngördü. 2030 tahmini yalnızca yapay zekâya özel tesisleri değil, tüm veri merkezlerini kapsıyor.

Bu enerji talebi artışı, taahhüdün düşük emisyonlu elektrik kullanımına ve çevresel bilgilerin açıklanmasına odaklanmasının arka planını oluşturuyor. COP31 Başkanlığı daha önce, küresel nihai enerji tüketiminde elektriğin payını 2035’e kadar yüzde 35’e çıkarmayı amaçlayan ayrı bir gönüllü hedef de açıklamıştı.

Yapay zekânın iklim etkisinin yalnızca veri merkezlerinin elektrik tüketimiyle açıklanamayacağını savunan bir araştırma da yayımlandı. Will Alpine ve araştırma ekibi, 4 Ağustos’ta npj Climate Action dergisinde yayımlanan çalışmada, yapay zekânın hem fosil yakıt hem de yenilenebilir enerji sektörlerinin verimliliğini artırdığı senaryoları modelledi.

Araştırmacılar, bu koşullarda küresel yıllık karbondioksit emisyonlarının 0,47 ila 1,8 Gt artabileceğini hesapladı. Bu miktar, 2024’teki enerji kaynaklı emisyonların yüzde 1,2 ila 4,8’ine karşılık geliyor.

Bu rakamlar ölçülmüş gerçek emisyonları veya veri merkezlerinin kendi emisyonlarını göstermiyor. Hesaplama, yapay zekânın hem fosil yakıt hem de yenilenebilir enerji sektörlerinde aynı anda yaygınlaştığı varsayımına dayanıyor. Çalışma, yapay zekânın yenilenebilir enerji alanındaki katkısının yanı sıra fosil yakıt üretimini daha verimli hâle getirmesinin dolaylı etkilerinin de değerlendirilmesi gerektiğine işaret ediyor.

Gönüllü katılımın değişimi destekleyebileceğini düşünenler de var. EAUC, üniversite ve yüksekokulların taahhüde katılmasının yapay zekâ hizmeti sağlayıcılarından enerji ve çevre bilgisi talep edilmesine, sürdürülebilir tedarik standartlarının yükseltilmesine yardımcı olabileceğini belirtti.

World Resources Institute (WRI) ve Doğal Kaynakları Savunma Konseyi (Natural Resources Defense Council, NRDC) ise taahhüdün uygulanmasını zorlayacak mekanizmaların yetersiz olduğuna dikkat çekti. WRI’nin baş veri ve yapay zekâ sorumlusu Evan Tachovsky, 27 Ekim’de yaptığı açıklamada taahhüdün “doğru yönde ilerlediğini ancak daha iyi bir yola yönlendirecek hesap verebilirlik mekanizmalarından yoksun olduğunu” söyledi. Bu değerlendirme, hedeflerin uygulanmasını güvence altına alacak araçların eksikliğine ilişkin eleştiriyi yansıtıyor.

NRDC de şirketlerin hangi maddeleri seçecekleri konusunda geniş takdir yetkisine sahip olduğunu ve uygulama mekanizmalarının yetersiz kaldığını belirtti. Katılımın genişlemesini bekleyenlerle uygulama sorumluluğunun güçlendirilmesini isteyenlerin görüşleri ayrışıyor.

ITU ve COP31 Başkanlığı, taahhüdü 16 Kasım’da düzenlenecek yapay zekâ üst düzey yuvarlak masa toplantısında resmen başlatacak. EAUC, taahhüt sonrasında raporlama yöntemine ilişkin ek bilgilerin ilerleyen dönemde açıklanacağını bildirdi.