568 para biriminden 163’ü dolaşımda: BIS ihraç ve tedavülden kaldırılma nedenlerini inceledi

Uluslararası Ödemeler Bankası (BIS), Kasım ayında yayımladığı “Gaining (and losing) currency: a global database of currencies, 1850–2026” başlıklı çalışma belgesinde 1850’den 2026’ya kadar 568 para birimini kayda geçirdi. Ekim 2026 itibarıyla bunların 163’ü dolaşımdayken 405’inin ihracı sona ermişti.

BIS, çalışma belgesinde para birimlerinin adlarını, ihraç eden kuruluşları, kullanıldıkları yetki alanlarını, ihraç ve tedavülden kaldırılma tarihlerini ve nedenlerini derledi. Araştırma, devlet yetkisi altında çıkarılan özgün para birimlerini kapsıyor.

Dolaşımdaki para birimi sayısı 1850’de yaklaşık 67 iken 1994’te 192 ile zirveye ulaştı; 2026’da ise 163’e geriledi. Araştırmacılar, düşüşün başlıca nedenlerinden biri olarak euronun kullanıma girmesiyle 23 eski para biriminin yerini almasını gösterdi. Önceki artışta ise Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından yeni devletlerin ortaya çıkması etkili oldu.

Para birimlerinin gözlenen ömrünün medyanı 33 yıl. Toplam 568 para biriminin 133’ü, yani yaklaşık yüzde 23’ü, 10 yıldan kısa süre varlığını sürdürdü. Bu hesaplama, hâlâ dolaşımda olan para birimlerinin bugüne kadarki yaşını da içeriyor; dolayısıyla tüm para birimlerinin ihraç edildikten sonra 33 yıl içinde tedavülden kaldırıldığı anlamına gelmiyor. Ayrı bir sağkalım analizine göre para birimlerinin yarısının ihraçtan sonraki 44 yıl içinde tedavülden kaldırıldığı tahmin ediliyor.

Yeni para birimi oluşturulmasının en yaygın nedeni, 156 vakayla (yüzde 27,5) yetki alanının bağımsızlığını kazanmasıydı. Tedavülden kaldırılma nedenleri arasında 143 vakayla (yüzde 35,3) ad veya birim değişikliği ilk sırada yer aldı; enflasyon nedeniyle güven kaybı ise 79 vakayla (yüzde 19,5) onu izledi. İhraç nedenlerinin oranları 568 para birimi, tedavülden kaldırılma nedenlerinin oranları ise sona eren 405 para birimi üzerinden hesaplandı.

Araştırmacılar ihraç ve tedavülden kaldırılma nedenlerini ayrı ayrı yedi kategoriye ayırdı. Savaş ve çatışmalar ile para birlikleri de ayrı nedenler olarak kaydedildi. Fiyat istikrarsızlığı ve ad değişikliği gibi birden fazla nedenin bulunduğu durumlarda temel neden, önceden belirlenmiş öncelik sırasına göre sınıflandırıldı.

Sayımda banknot veya madeni para türleri değil, para birimleri esas alındı. Aynı para birimini gösteren farklı banknotlar tek bir birim olarak sayılırken, bir bölgede farklı para birimleri birlikte kullanılmışsa her biri ayrı kaydedildi. Bu nedenle para birimi sayısındaki değişim, ihraççı kuruluşların sayısındaki ya da piyasadaki nakit miktarındaki değişim olarak yorumlanamaz.

Araştırmacılar Bitcoin (BTC) ve Ethereum (ETH) gibi kripto varlıkları, stablecoin’leri ve merkez bankası dijital para birimlerini (CBDC) veri tabanının dışında tuttu. Rapor, özel sektör tarafından ihraç edilen dijital varlıkların ortaya çıkmasının paranın niteliğine ilişkin tartışmaları yeniden gündeme getirdiğini belirtiyor. Ancak kripto varlıklarla ulusal para birimleri arasındaki ikame ilişkisini veya kripto varlıkların fiyatlarını ve piyasa büyüklüğünü incelemiyor.

Araştırmacılar, eski para birimlerine ilişkin kayıtların yakın dönemdekilere kıyasla eksik olabileceğini belirtti. BIS çalışma belgesindeki görüşler yazarlara ait; bu görüşlerin BIS’in veya üye merkez bankalarının resmî tutumunu yansıtması şart değil.