Bitcoin(BTC) ödemeleri günlük hayatta ne kadar kullanılıyor? Anketler, El Salvador ve Lightning verileri ne söylüyor

Bitcoin(BTC)’in ‘dijital nakit’ olarak tasarlandığı yaygın biçimde bilinse de, günlük hayatta ödeme aracı olarak ne kadar kullanıldığı ayrı bir tartışma konusu. On-chain verilerle gerçek ödemeleri basit transferlerden ayırmak zor. Ayrıca kartlar, ödeme aracısı şirketler ve anlık kur dönüşümü gibi ‘ara katmanlar’ devreye girince, kullanıcıların hissettiği kullanım oranlarıyla istatistikler arasında kolayca fark oluşuyor. Buna rağmen anketler, ödeme şirketlerinin (payment processor) verileri, Lightning Network ve El Salvador örneği birlikte incelendiğinde Bitcoin ödemelerinin ‘nerede’ anlamlı çalıştığına dair genel bir çerçeve ortaya çıkıyor.

Dünya genelinde “kasada Bitcoin(BTC) ile kaç kez ödeme yapıldı” sorusuna net cevap veren resmi bir istatistik neredeyse yok. Pazar analizleri genelde dolaylı göstergelere dayanıyor: “Hiç kriptoyla ürün veya hizmet satın aldınız mı?” sorusunu yönelten tüketici anketleri, üye işyeri işlemlerini toplayan kripto ödeme aracıları, Bitcoin’i resmi para yapan ülke ölçeğindeki deneyler ve Lightning Network tabanlı uygulama ekosistemi gibi kaynaklar kullanılıyor.

Ölçümün zor olmasının en büyük nedeni, ödeme sürecinin birçok farklı biçime ayrılmış olması. Öncelikle işletmelerin Bitcoin’i doğrudan tutması nadir. Birçok ödeme aracısı, fiyat oynaklığı riskini azaltmak için ödemeyi aldıktan hemen sonra Bitcoin’i yerel itibari paraya çevirip işletmeye bu para birimiyle ödeme yapıyor. Tüketici açısından bakıldığında ‘Bitcoin ile ödedim’ hissi var; ancak işletmenin muhasebesinde bu işlem çoğu zaman normal kart veya havale ödemesi gibi görünüyor.

Kripto kartlar da çizgiyi bulanıklaştırıyor. Kullanıcı, Bitcoin ile yüklediği Visa kartla ödeme yaptığında, üye işyerinin aldığı aslında geleneksel ödeme ağı üzerinden gelen itibari para. Kişi kendini ‘kripto ile ödeme yapmış’ hissediyor ama teknik olarak bu, Bitcoin ağında doğrudan işletmeye gönderilmiş bir ödeme değil.

Buna bir de stablecoin kullanımının artışı eklendi. Dolar gibi itibari paralara endeksli token’lar muhasebe ve fiyat istikrarı bakımından daha pratik olduğu için ödeme akışı içinde giderek daha çok öne çıkıyor. Sonuçta ‘kripto ödemesi = Bitcoin ödemesi’ demek her geçen yıl daha da zorlaşıyor.

Bu yüzden pratikte üç ayrı kategoriye bakılıyor: Birincisi, on-chain veya Lightning üzerinden Bitcoin’in ‘doğrudan’ ödeme aracı olarak kullanıldığı işlemler. İkincisi, ödeme sürecinde Bitcoin’in ‘arka planda’ itibari paraya çevrildiği işlemler. Üçüncüsü ise Bitcoin yerine stablecoin gibi diğer kripto varlıklarla yapılan ödemeler.

Çeşitli araştırmalar, kripto para sahipleri arasında ‘ödemeyi en az bir kez denemiş’ kişilerin oranının azımsanmayacak düzeyde olduğunu gösteriyor; ancak bunun henüz günlük, rutin bir alışkanlık haline geldiğini söylemek güç. 2025’te National Cryptocurrency Association tarafından yapılan ankette, kripto para sahiplerinin yüzde 39’u, mal veya hizmet almak için en az bir kez kripto kullandığını belirtti. 2024 tarihli GM Global Cryptocurrency Insights araştırmasında katılımcıların yüzde 11’i kriptoyu alışverişte ‘aktif biçimde’ kullandığını, yüzde 19’u ise günlük işlemlerde kripto kullanmaya ilgi duyduğunu ifade etti.

Buna karşılık bu tür anketlerin önemli sınırları var. Çoğu çalışma, ‘Bitcoin(BTC) mi, başka bir kripto varlık mı’ ayrımını net biçimde ortaya koymuyor; kullanım sıklığını da doğru ölçmekte zorlanıyor. Hayatında bir kez uçak bileti alan kişiyle, düzenli olarak kripto ile ödeme yapan birinin aynı ‘kullanım deneyimi’ kategorisinde yer alması, pazarın gerçek yaygınlık düzeyini olduğundan büyük ya da küçük gösterme riski taşıyor.

Bitcoin ödemelerinin pratiğe nasıl yansıdığına dair en bilinen örneklerden biri El Salvador. Ülke, 2021’de Bitcoin’i tüm ülke genelinde ‘resmi para birimi’ olarak kabul eden fiilen tek devlet oldu ve doğal olarak günlük ödemeler için büyük bir test sahasına dönüştü.

Başlangıçta ciddi teşvikler sunulmasına rağmen perakende ödemelerde beklenen hızda bir yayılım görülmediği yönünde görüş birliği var. Bitcoin’i düzenli biçimde kullanan vatandaş sayısı sınırlı kaldı ve Bitcoin kabul eden işletmeler de ödeme hacimlerinin düşük olduğundan bahsetti. Bunun arkasında birden fazla neden sıralanıyor: Fiyat oynaklığının hem alıcı hem satıcı için fiyat belirlemeyi zorlaştırması, verilen teşviklerin kısa sürede nakde çevrilmesi, işletmelerin Bitcoin ödemesini ‘özellikle teşvik etmek’ için güçlü bir motivasyon bulamaması ve teknik bilgiye uzak kullanıcılar için cüzdan/özel anahtar yönetiminin zor olması gibi unsurlar buna dahil.

Zamanla hukuki çerçeve de değişti. El Salvador bir dönem özel sektör işletmelerine Bitcoin ile ödemeyi kabul etmeyi fiilen zorunlu kılmışken, 2025 başında IMF ile yürütülen süreçte bu yükümlülüğü yumuşattı ve işletmelere Bitcoin kabul edip etmeme konusunda seçim hakkı tanıdı. Buna karşın vergiler ve kamu faturaları gibi devletin alacaklı olduğu alanlarda Bitcoin ile ödeme imkanı devam ediyor. Özetle, yalnızca ‘yasal statü’ vermek, tüketici alışkanlıklarını otomatik olarak dönüştürmeye yetmedi; mevcut sistem yeterince rahatsa, insanlar yeni ödeme yöntemine geçmekte isteksiz davranmaya devam etti.

Üye işyeri işlemlerini aradan yöneten kripto ödeme şirketleri, gerçek kullanım alanlarını görmek için önemli bir pencere sunuyor. Farklı raporlarda tekrar eden tabloya göre, online işlemler, fiziksel mağaza ödemelerine göre daha baskın. Ortalama işlem tutarı klasik perakendeye kıyasla daha yüksek; turizm, elektronik, dijital hizmetler ve lüks tüketim kategorilerinde kripto ile ödeme daha sık karşımıza çıkıyor.

Bu durum ekonomik mantıkla örtüşüyor. Sınır ötesi ödemelerde kart komisyonları ve aracı maliyetleri yükseldikçe, ya da tahsilat gecikmeleri daha büyük sorun haline geldikçe, kripto ödemeleri daha çekici oluyor. Ancak son dönemde stablecoin’lerin bu alanda önemli pay almasıyla birlikte, ‘kripto ödemeleri artıyor’ ifadesi otomatik olarak ‘Bitcoin ödemeleri artıyor’ sonucuna çıkmıyor. Hem şirketler arası (B2B) hem bireyler arası (P2P) işlemlerde Bitcoin(BTC)’in payının geçmişe kıyasla nispeten azalmış olabileceği değerlendiriliyor.

Bitcoin’in günlük ödemelere yayılması için Lightning Network’ün kritik önem taşıdığı konusunda genel bir mutabakat var. Lightning, Bitcoin transferlerini neredeyse anlık ve çok düşük ücretli hale getirerek mikro ödeme ve küçük tutarlı işlemleri mümkün kılıyor. Ancak burada da ilginç bir çelişki ortaya çıkıyor. Lightning işlemleri büyük oranda ana blokzincir dışında yürütüldüğü için toplam hacmi tespit etmek zor; kamusal verilerle gerçek kullanım boyutunu ölçmek daha da güçleşiyor.

Bunun yerine, gözlemlenebilen şey platform ve uygulama aktiviteleri oluyor. Bazı uygulamalar, kullanıcının doğrudan Bitcoin tutmasını gerektirmeden, yalnızca QR kod okutmasıyla Bitcoin ödeme deneyimi sunuyor. Kullanıcı yerel para birimiyle ödüyor, uygulama bu tutarı arka planda Bitcoin’e çevirip Lightning üzerinden işletmeye aktarıyor. İşletme Bitcoin olarak ödeme almış oluyor; fakat kullanıcı için bu işlem sıradan ‘dijital cüzdan’ veya ‘mobil ödeme’ deneyiminden çok da farklı hissettirmiyor. Kullanıcı deneyimi geleneksel ödeme uygulamalarına yaklaştıkça yaygınlaşma ihtimali artıyor; ancak istatistiksel açıdan bakıldığında ‘Bitcoin ödemesi’ sınırları daha da belirsiz hale geliyor.

Çeşitli veri ve örnekler bir araya getirildiğinde Bitcoin(BTC), şimdilik genel bir tüketim ödeme aracı olmaktan ziyade, geleneksel sistemlerin verimsiz ya da sorunlu olduğu alanlarda kullanılan ‘özel amaçlı bir altyapı’ görünümü veriyor. Özellikle sınır ötesi küçük ölçekli iş ödemelerinde kayda değer bir rolü var. Yurt dışı müşterilere hizmet veren çevrimiçi satıcılar, serbest çalışanlar ve küçük ihracat–ithalat firmaları, banka havalesindeki gecikme, sermaye kontrolleri ya da yüksek aracı ücretlerinden kaçınmak için Bitcoin ile ödemeyi tercih edebiliyor. Bu kullanımda fiyat oynaklığından çok ‘hızlı mutabakat’ ve ‘işlem kesinliği’ öne çıkıyor; genelde anında dönüşümle kur riski azaltılıyor.

Seyahat ve yüksek tutarlı çevrimiçi alışverişler de raporlarda sık geçen kullanım alanları arasında. Uçak bileti, otel, elektronik ürün gibi hem sepet tutarı yüksek, hem de uluslararası müşteri yoğunluğu olan alanlarda kart komisyonu ve ödeme reddi riski kriptoyu daha cazip kılabiliyor. Bağış ve ‘sansüre dayanıklılık’ gerektiren destek ödemeleri de Bitcoin’in güçlü olduğu başka bir segment. Bazı bölgelerde kartla ödeme veya havale kısıtlı ya da siyasi gerekçelerle engellenmişken, Bitcoin devlet ve kurum etkisine nispeten daha az bağlı bir ödeme rayı gibi çalışabiliyor.

Buna karşın para gönderme (remittance) alanında stablecoin ağırlığı belirgin şekilde artmış durumda. Yine de yerel para–kripto giriş/çıkış kanallarının geliştiği bölgelerde Bitcoin ile para transferi halen kullanılıyor. Ayrıca mağazanın doğrudan Bitcoin kabul etmediği durumlarda, hediye kartı ve kuponların Bitcoin ile satın alınıp daha sonra harcanması da pratik bir ‘dolaylı ödeme’ modeli olarak yaygınlaşıyor. Bitcoin topluluk buluşmaları, turistik bölgelerdeki işletmeler ya da ortak çalışma alanları etrafında küçük çaplı ‘Bitcoin döngü ekonomileri’ oluşsa da, ölçekleri şimdilik sınırlı.

Tüm tabloya bakıldığında, dünyada Bitcoin(BTC) ile ödeme yapan kişi sayısını tam olarak sayıya döken bir veri yok ve tek bir göstergeyle net sonuca varmak mümkün görünmüyor. Ancak mevcut bulguların işaret ettiği yön büyük ölçüde aynı. Kripto sahipleri arasında ‘en az bir kez ödeme denemiş’ anlamlı bir azınlık var; buna karşın gündelik, neredeyse her gün kullanılan bir ödeme alışkanlığı henüz düşük seviyede. Devletler düzenleyici olarak bu alanı desteklese bile, ödeme alışkanlığı kendiliğinden şekillenmiyor. İşletmelerin Bitcoin kabulü bulunsa da gerçek işlem hacmi belirli sektör ve bölgelere yoğunlaşma eğilimi gösteriyor. Diğer yandan kripto ödemelerindeki büyümenin önemli kısmı stablecoin kullanımındaki artışla açıklanabildiği için, genel kripto ödeme trendini Bitcoin ödemelerinden ayrı değerlendirmek gerekiyor.

Sonuç olarak Bitcoin, bugünkü noktada ‘her yerde geçerli tüketim parası’ndan çok, belli sorunları geleneksel yöntemlerden daha iyi çözen ‘özel amaçlı bir ödeme altyapısı’na benziyor. Geleceği belirleyecek olan şeyin teknolojinin kendisinden çok, kullanıcının cüzdan ve özel anahtar gibi kavramları fark etmeden işlem yapabildiği uygulamalar, işletmelerin fazla ek yük taşımadan Lightning ağını benimsemesini sağlayan araçlar ve ödemelerin muhasebesi ile mutabakatına ilişkin netleşen yasal çerçeveler olması bekleniyor. QR kodla ödeme yapmaya alışkın olunan uygulamalarda Bitcoin(BTC)’in doğal bir ‘ekstra ödeme seçeneği’ olarak eriyip gitmesi sağlandığında, “Dünyada kaç kişi gerçekten Bitcoin ile ödeme yapıyor?” sorusuna verilecek yanıtın da, piyasanın fark edeceği kadar değişmesi mümkün hale gelecek.