Malezya nadir toprak ihracat yasağında sınırlı istisna değerlendiriyor

Malezya, Ekim 2025’ten bu yana uyguladığı nadir toprak cevheri ihracat yasağını korurken, bazı sevkiyatlar için sınırlı istisna seçeneğini değerlendiriyor. Adım, Çin’in ağırlık taşıdığı küresel nadir toprak tedarik zincirinde Malezya’nın pazarlık gücünü artırma arayışı olarak görülüyor.

The Jakarta Post, yasağın ülkede işleme ve rafinaj gibi katma değerli faaliyetleri teşvik etmek için getirildiğini aktardı. Son dönemde ise genel yasak çizgisi korunurken belirli miktarlarda seçici ihracata kapı aralanabileceği belirtiliyor.

◇ Rezervde dünya üçüncüsü, asıl darboğaz işlemede

Malezya’nın nadir toprak rezervlerinin yaklaşık 16,1 milyon metrik ton(t) olduğu tahmin ediliyor. Bu büyüklük ülkeyi dünyada üçüncü sıraya yerleştiriyor. Malezya, 2025’te Çin dışındaki ülkeler arasında ilk kez ‘disprosyum oksit’ üretmeyi başardı. Disprosyum, elektrikli araç motorları ve rüzgar türbinlerinde kullanılan kalıcı mıknatıslar için kritik bir ağır nadir toprak girdisi olarak öne çıkıyor.

Ancak nadir toprak piyasasındaki temel darboğaz madencilikten çok işleme aşamasında bulunuyor. Çin’in küresel nadir toprak işleme, rafinaj ve ayrıştırma kapasitesinin yüzde 85’inden fazlasını kontrol ettiği belirtiliyor. Bu durum, cevher çıkarılsa bile onu sanayi girdisine dönüştürme sürecinde Çin’e bağımlılığın sürdüğü anlamına geliyor.

◇ ABD’de taban fiyat, Avrupa’da teknoloji transferi arayışı

Malezya, 2025’te ABD ile kritik mineraller alanında bir mutabakat zaptı(MOU) imzaladı. Temmuz 2026’da ise Fransız şirket Carester ve Belçikalı şirketlerle işleme teknolojisi transferi ve nadir toprak ayrıştırma tesisi kurulması için iş birliğine yöneldi.

ABD şirketlerinin Malezya’daki sahalarla offtake, yani uzun vadeli alım anlaşmaları yaptığı ifade edildi. Bu anlaşmaların bir kısmında bazı nadir toprak oksitleri için kilogram başına 110 dolar(yaklaşık 152.000 won) taban fiyat güvencesi yer aldı. Malezya’da nadir toprak işleme tesisi işleten Avustralyalı madencilik şirketi Lynas, bu tür anlaşmaların başlıca taraflarından biri olarak gösteriliyor.

Malezya’nın Çin dışı ağır nadir toprak pazarının yaklaşık yüzde 20’sine kadarını tedarik etme potansiyeline sahip olduğu değerlendiriliyor. İş birliğinin ABD ve Avrupa arasında dağıtılması, tedarik yoğunlaşmasından doğan riskleri azaltma ve tek bir blokla sınırlı kalmayan müşteri tabanı oluşturma hamlesi olarak okunuyor.

◇ Çevre tepkisi ve MOU aşaması sınırlayıcı unsur

Lynas’ın Malezya’daki faaliyetleri, çevresel kaygılar nedeniyle yerel düzeyde dönem dönem itirazlarla karşılaştı. ABD ve Avrupa ile yürütülen iş birliklerinin önemli bir bölümü hâlâ mutabakat zaptı aşamasında bulunuyor. Bu nedenle planların fiili tesis inşaatına ve üretim hacmine dönüşüp dönüşmeyeceği henüz netleşmiş değil.

Cevher ihracatına istisna getirilmesi de şimdilik politika değerlendirmesi düzeyinde. Hangi ürünlerin ne ölçüde kapsama alınacağı ve uygulamanın ne zaman başlayacağı doğrulanmadı. Piyasa etkisi için ek teyit gerekiyor.