Yüzde 35 düşüş: İran'ın dış ticareti çöktü, riyal 2,2 milyonu aştı

İran'ın dış ticareti, ABD yaptırımları ve deniz ablukası baskısı altında yüzde 25 ila 35 arasında geriledi; ulusal para birimi riyal ise dolar karşısında 2,2 milyonu aştı. Enflasyon ve yakıt sıkıntısının da eklenmesiyle ülkenin en üst düzey yönetimi hem ekonomik krizi hem de toplumsal birlikteliğin zarar görme riskini aynı anda dile getirdi.

İran Dini Lideri Mojtaba Hamaney(Mojtaba Khamenei), 28 Ağustos'ta yayımlanan haftalık hükümet mesajında, hükümetin ve devlet kurumlarının kültürel, sosyal, siyasi, güvenlik ve ekonomik adımlar atarken bu kararların toplumsal birliktelik üzerindeki etkisini gözetmesi gerektiğini belirtti. Hamaney, enflasyon, işsizlik, fiyat kontrolü ve mal-hizmet piyasalarını 'ekonomik ve geçim zincirinin sorunları' olarak nitelendirip hükümetin bu konuları ciddiyetle ele alması gerektiğini söyledi.

Hamaney'in açıklaması, ABD'nin ek yaptırımları ve artan deniz ablukası baskısının ardından geldi. ABD Hazine Bakanlığı, 24 Ağustos'ta 'Operation Economic Outcast' adlı girişimi başlattığını ve İran'ın finansal bağlantılarıyla yaptırım kaçırma ağlarını keseceğini duyurdu.

ABD Hazine Bakanı Scott Bessent(Scott Bessent), hedefin İran'ın finansal bağlantılarını ve ticaret ağlarını kesmek olduğunu açıkladı. Hazine, 24 Ağustos'taki duyurusunda amacın İran'ın yaptırım kaçırma ağlarını ve uluslararası finansal bağlantılarını kesmek olduğunu belirtti.

Ekonomik baskı rakamlara da yansıdı. İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan(Masoud Pezeshkian), ihracat ve ithalatın ABD yaptırımları ile ablukanın etkisiyle yüzde 25 ila 35 arasında azaldığını açıkladı.

Reuters, İran riyalinin dolar karşısında 2,2 milyonu aştığını ve resmi 12 aylık ortalama enflasyonun yüzde 69,9 olarak açıklandığını bildirdi. Aynı haberde, ismi açıklanmayan İranlı kaynaklara dayanılarak yaptırım kaçırma ağlarının sürdürülmesinin giderek zorlaştığı aktarıldı.

Enflasyon rakamları ise kullanılan ölçüte ve kaleme göre farklılık gösteriyor. The Guardian, İran İstatistik Merkezi verilerine dayanarak Ağustos ayında yıllık enflasyonun yüzde 84,4, yıllık ortalama enflasyonun ise yaklaşık yüzde 65 olduğunu yazdı.

IranWire ise aynı İstatistik Merkezi verilerini kullanarak gıda, içecek ve tütün kaleminde yıllık enflasyonun yaklaşık yüzde 128 olduğunu aktardı. Genel ortalama, yıllık artış ve gıda kalemindeki artış farklı ölçütlere dayandığından tek bir enflasyon rakamıyla durumu özetlemek güç görünüyor.

Yakıt sıkıntısı da halk üzerinde hissedilir bir baskıya dönüşüyor. Almanya'nın kamu yayın kuruluşu Deutsche Welle, İran'ın birçok şehrinde benzin istasyonlarındaki kuyrukların uzadığını, bazı sürücülerin gece yarısından önce sıraya girdiğini ya da geceyi araçlarında geçirdiğini bildirdi.

Reuters, üst düzey bir İranlı kaynağa dayanarak benzin stoklarının yaklaşık iki aylık düzeyde olduğunu aktardı. Haberde İran'ın sınırlı rafinaj kapasitesi ve benzin ithalatına bağımlılığı da hatırlatılarak stok yetersizliği endişesine dikkat çekildi.

İran hükümeti ise kontrollü bir söylemi sürdürüyor. Hamaney, toplumsal birlikteliğe zarar verecek söylem ve eylemleri yasakladığını belirtirken, Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan yaptırımların etkisini kabul etmekle birlikte İran'ın dayanıklılığını vurguladı.

St Andrews Üniversitesi'nden Ali Ansari(Ali Ansari), Reuters'a yaptığı açıklamada İran'ın "çok ciddi bir ekonomik baskı" altında olduğunu söyledi. Buna karşılık İran'ın resmi açıklamaları, yaptırımların rejimin yönünü değiştiremeyeceği mesajına ağırlık veriyor.

Bu gelişme, İran'ın dış ticaretinin ABD yaptırımları ve liman ablukasının etkisiyle yüzde 35 azaldığına dair TokenPost'un daha önceki haberiyle bağlantılı. O dönem de Hamaney, enflasyon, işsizlik ve mal-hizmet fiyat kontrolünü içeren halkın geçim sorunlarına yönelik adım atılmasını istemişti.

Konu, sadece İran'ın iç ekonomik meselesi olarak görülmüyor. İran'a yönelik yaptırımlar ve Hürmüz Boğazı'ndaki gerginlik, enerji piyasasıyla bağlantılı jeopolitik bir değişken olarak gündeme geliyor.

Ancak bu haberlerde Bitcoin(BTC) ve Ripple(XRP) gibi kripto paraların fiyatına ya da işlem hacmine dair herhangi bir veri paylaşılmadı. Kripto piyasasıyla doğrudan bir bağlantı kurulabilmesi için enerji fiyatları, dolar likiditesi ve jeopolitik risk iştahındaki değişimlerin gerçek piyasa göstergelerine yansıyıp yansımadığının izlenmesi gerekiyor.