617 milyon ton AI e-atığı 2050'ye kadar oluşabilir

Yapay zekâ (AI) veri merkezlerinin genişlemesiyle 2050'ye kadar 617 milyon tona kadar elektronik atık oluşabileceği tahmin edildi. Bu tahmin yalnızca AI sunucuları ve GPU'ları değil, enerji, soğutma ve ağ altyapısını da kapsıyor.

Kâr amacı gütmeyen Basel Action Network (BAN), 15'inde yaptığı açıklamada 2025-2050 döneminde AI nedeniyle hurdaya çıkacak elektronik ekipman miktarının 395 milyon ila 617 milyon ton arasında olabileceğini bildirdi. BAN, bu atıkların 40 fitlik konteynerlere doldurulup birbirine bağlanması için yaklaşık 23 milyon konteyner gerekeceğini ve konteynerlerin art arda dizilmesi halinde Dünya'nın yaklaşık altı kez çevrelenebileceğini belirtti.

Analiz, önceki AI elektronik atığı araştırmalarına kıyasla daha geniş bir kapsam kullanıyor. BAN; sunucu ve GPU'ların yanı sıra enerji tedarik ve dağıtım ekipmanlarını, soğutma sistemlerini, yedek güç kaynaklarını ve ağ cihazlarını da hesaba kattı. AI'ın yaygınlaşmasıyla erken yenilenebilecek telekomünikasyon altyapısı ve kişisel elektronik cihazlar da 'AI Waste Contagion' kapsamına alındı.

Veri merkezi kapasitesine yönelik talep de hızla artıyor. McKinsey, küresel veri merkezi kapasitesi talebinin 2025'te 82 GW'tan 2030'da 219 GW'a çıkacağını, AI kaynaklı talebin ise aynı dönemde 44 GW'tan 156 GW'a yükseleceğini öngördü.

BAN, her 1 GW veri merkezi kapasitesi için 70 bin ton elektronik atık oluştuğunu tahmin etti. Ancak 2025-2050 toplamı yalnızca AI sunucularını değil, veri merkezlerinin tamamındaki altyapıyı ve çevresindeki ekipmanları kapsıyor. Bu nedenle rakamı sadece sunucuları inceleyen araştırmalarla doğrudan karşılaştırmak mümkün değil.

Akademik araştırmaların tahminleri de önemli ölçüde farklılaşıyor. 2024 tarihli Nature Computational Science araştırması, üretken AI kaynaklı elektronik atığın 2020-2030 döneminde toplam 1,2 milyon ila 5 milyon tona ulaşabileceğini öngördü. Araştırma, sunucu modüllerinin yeniden kullanılması, onarılması ve yeniden üretilmesi halinde atığın yüzde 16 ila yüzde 86 oranında azaltılabileceğini ortaya koydu.

Buna karşılık 2026 tarihli Resources, Conservation and Recycling araştırması yalnızca AI sunucularını ele alarak 2030'da yıllık elektronik atık miktarını 131 bin ila 224 bin 800 ton arasında hesapladı. Araştırmacılar, gerçek AI kaynaklı atık miktarının önceki tahminlerden daha düşük olabileceğini belirtirken tedarik zinciri verileriyle sunucu kullanım ömrü bilgilerinin yetersiz olduğuna dikkat çekti.

İki araştırma arasındaki fark, incelenen dönem ve kapsamdan kaynaklanıyor. BAN'ın rakamı 25 yıl boyunca biriken AI destekli elektronik ekipman atığını ifade ederken 2026 tarihli akademik çalışma, 2030'un tek bir yılındaki AI sunucusu atığını hesapladı.

Ekipman yenileme döngüsü ve AI'a özel cihazların oranı da sonuçları etkiliyor. Enerji ve soğutma altyapısının dahil edilip edilmediğine, telekomünikasyon cihazlarıyla kişisel elektroniklerin erken yenilenmesinin hesaba katılıp katılmadığına bağlı olarak tahmin edilen miktar değişebiliyor.

Küresel elektronik atık yönetimi koşulları da yeterli seviyede değil. Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU) ve Birleşmiş Milletler Eğitim ve Araştırma Enstitüsü (UNITAR) tarafından yayımlanan Global E-waste Monitor 2024'e göre 2022'de dünya genelinde 62 milyon ton elektronik atık oluştu ve resmi toplama ve geri dönüşüm oranı yüzde 22,3 oldu.

Politikalarda kayda değer bir değişiklik olmazsa küresel elektronik atığın 2030'da 82 milyon tona çıkabileceği, resmi toplama ve geri dönüşüm oranının ise yüzde 20'ye gerileyebileceği öngörülüyor. Bu tahmin tüm elektronik atıkları kapsıyor ve aynı geri dönüşüm oranının AI ekipmanlarına uygulandığı anlamına gelmiyor.

Jim Puckett (Jim Puckett) Basel Action Network kurucusu ve baş strateji sorumlusu, “AI altyapısının kurulmasını şimdi planlamazsak, hâlihazırda yaşadığımız tehlikeli atık krizinden daha ciddi bir krizle karşı karşıya kalabiliriz” dedi. Bu değerlendirme, AI altyapısı genişletilirken ekipmanların elden çıkarılması ve geri dönüştürülmesine yönelik planların da eş zamanlı hazırlanması gerektiğine işaret ediyor.

2024 tarihli araştırma, sunucu modüllerinin sökülüp bakımdan geçirildikten sonra yeniden kullanıma alınmasını da atık azaltma yöntemi olarak gösterdi. Yeniden kullanım, onarım ve yeniden üretimin gerçek ekipman yenileme süreçlerine uygulanıp uygulanamayacağı, gelecekteki atık miktarını belirleyecek unsurlar arasında yer alıyor.

Daha önce AI veri merkezlerinin genişlemesiyle elektrik şebekesi ve bölgesel kabul sorunlarının büyüdüğünü bildirmiştik. Yeni analiz, enerji ve su kullanımının yanı sıra ekipman yenileme ve elektronik atıkların da AI altyapısının genişlemesi sırasında yönetilmesi gereken maliyetler olduğunu ortaya koydu.

AI veri merkezlerindeki elektronik atık miktarı; sunucu ömrü, ekipman yenileme döngüsü, AI'a özel cihazların oranı ve çevredeki altyapının hesaba katılıp katılmamasına göre değişecek. BAN'ın kümülatif tahminiyle akademik araştırmaların yıllık tahminleri farklı unsurları ölçtüğü için atık yönetimi planlarında hesaplama ölçütlerinin birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.