ABD, AI tedarik zincirini yeniden kuruyor: Helberg’in Pax Silica’sı

ABD’nin yapay zekâya (AI) yönelik Çin politikasında odak, yarı iletkenlerin ötesine geçerek nadir toprak elementleri, enerji ve veri merkezi altyapısını kapsayan yeni bir tedarik zinciri düzenine kayıyor. ABD ve müttefikleri Çin’e bağımlılığı azaltmayı hedefleyen bir iş birliği sistemi kurarken Güney Kore ve Hindistan da katılımcı ülkeler arasında yer alıyor.

ABD Dışişleri Bakanlığı Ekonomik Büyüme, Enerji ve Çevreden Sorumlu Müsteşar Yardımcısı Jacob Helberg, bu politika girişimi olan Pax Silica’ya öncülük ediyor. ABD Senatosu, adaylık onayını 7 Ekim 2025’te 51 kabul, 47 ret ve 2 katılmama oyuyla geçirdi.

ABD Dışişleri Bakanlığı, 25-26 Haziran 2026’da Washington’da düzenlenen Pax Silica Zirvesi’nde güvenilir AI tedarik zincirlerinin güçlendirilmesi ile kritik mineraller, enerji, yarı iletkenler ve bilişim altyapısındaki iş birliğinin genişletilmesini girişimin hedefleri arasında gösterdi.

Pax Silica’nın temel amacı Çin’i basitçe dışlamak değil. Girişim, ABD ve müttefiklerinin Çin’e bağımlılığı azaltabilmesi için teknoloji, maden kaynakları ve üretim kapasitesini birbirine bağlayan ortak bir tedarik zinciri kurmaya odaklanıyor.

ABD; Japonya, Güney Kore, Hindistan, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Avustralya ile iş birliği arıyor. Hindistan, Şubat 2026’da Pax Silica’ya katıldı. Associated Press, Hindistan’ın katılımının yarı iletken tasarımı, üretimi ve araştırmasının yanı sıra tedarik zinciri dayanıklılığını güçlendirme hedefinin bir parçası olduğunu bildirdi.

Tedarik zincirinin yeniden düzenlenmesinin arka planında Çin’in nadir toprak elementi ihracat kontrolleri bulunuyor. Çin Ticaret Bakanlığı, Nisan 2025’te samaryum, gadolinyum, terbiyum, disprosyum, lutesyum, skandiyum ve itriyumla ilgili ürünler dahil 7 nadir toprak elementi kategorisine ihracat kontrolü uyguladı.

Jacob Helberg, South China Morning Post’a verdiği röportajda Çin’in nadir toprak elementi ihracat kontrollerinin Japonya ve Avrupa ülkelerinde arz dengesizliğine yol açtığını söyledi. Ancak arz kesintisinin kapsamı ve uzun vadeli etkisi ülkeye ve ürüne göre değiştiği için genel bir değerlendirme yapmak zor.

Nadir toprak elementleri; yarı iletkenler, elektrikli araçlar ve savunma ekipmanlarında kullanılan kritik mineraller arasında yer alıyor. Bu nedenle nadir toprak elementlerine erişim, yalnızca üretim tesisleriyle değil, AI sunucuları ve veri merkezleri gibi ileri teknoloji altyapısının istikrarlı işletilmesiyle de bağlantılı.

Helberg’in kariyeri de politikanın yönüyle örtüşüyor. Helberg, Dışişleri Bakanlığına katılmadan önce Palantir’da danışmanlık yaptı ve 2022-2024 yıllarında ABD-Çin Ekonomik ve Güvenlik İnceleme Komisyonu’nda görev aldı. Daha önce Google’da da çalıştı.

ABD Uluslararası Kalkınma Finans Kurumu (DFC), Haziran 2026’daki Pax Silica Zirvesi’nde ‘AI yığını ihracatı’ başlıklı bir panel düzenledi. DFC, AI tedarik zinciri kurmak için özel sermaye, sübvansiyonlar ve müttefik ülkeler arasında yük paylaşımı gerektiğini açıkladı.

Güney Kore’nin de Pax Silica ile bağlantılı bir konumu bulunuyor. Haziran ayında Washington’da düzenlenen zirvede Güney Kore katılımcı ülkeler arasında yer aldı. Helberg, Güney Kore’nin yarı iletken üretimi ve mühendislik kapasitesini yüksek değerlendirdi.

Daha önce Güney Koreli şirketler ile ABD üniversitelerinin katıldığı ileri üretim eğitim programı da Pax Silica’ya katılan ülkelerdeki şirket-üniversite iş birliği örneği olarak tanıtıldı. Pax Silica, yarı iletken üretiminin yanı sıra insan kaynağı yetiştirme ve teknoloji şirketleri arasındaki iş birliğini de kapsayacak şekilde genişliyor.

ABD, Pax Silica aracılığıyla yarı iletkenler, kritik mineraller, enerji ve bilişim altyapısındaki iş birliğini ekonomik güvenlik gündemi altında bir araya getirmeye çalışıyor.

Ancak ülkelerin çıkarları birbirinden farklı. Çin’le ekonomik ilişkiler, yerli imalatı geliştirme ve kritik minerallere erişim konularındaki öncelikler değiştiği için iş birliğinin kapsamı ve yatırım miktarının aynı olduğu söylenemez.

Pax Silica’nın gerçek bir tedarik zinciri yeniden yapılanmasına dönüşüp dönüşmeyeceği henüz doğrulanmadı. Fiili yatırımlar ve üretim kapasitesindeki artış, ülkelerin atacağı sonraki adımlarla netleşecek.