GSYH’nin %6’sını aşan birincil gelir fazlası Japonya’nın cari fazlasını destekledi

Japonya’nın cari işlemler fazlası yaklaşık 40 yıldır gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) yüzde 2 ila 4’ü düzeyinde kaldı. Bu dönemde fazlanın kaynağı mal ticaretinden yurtdışı yatırım gelirlerine kaydı.

Japonya Merkez Bankası (Bank of Japan, BOJ) Başkanı Kazuo Ueda, 6’sında yaptığı konuşmada cari işlemler fazlasının yaklaşık 40 yıldır genel olarak GSYH’nin yüzde 2 ila 4’ü aralığında seyrettiğini söyledi. BOJ konuşma metnini 7’sinde yayımladı. Ueda’nın açıklamaları, toplam fazlanın büyüklüğünden çok bileşimindeki değişime işaret etti.

1980’lerin ortasında mal ticareti fazlası GSYH’nin yüzde 4’ünü aşarken daha sonra açık verdi. O dönemde sınırlı olan birincil gelir dengesi fazlası ise GSYH’nin yüzde 6’sını geçti.

Cari işlemler fazlası, bir ülkenin tasarruflarının yurtiçi yatırımlarını aşması anlamına da geliyor. Ueda, yaşlanan nüfusla birlikte hanehalklarının net tasarrufları azalırken ve hükümet bütçe açığı verirken dış fazlanın korunmasını, finansal olmayan şirketlerin fon yönetimiyle açıkladı.

Japon şirketleri 1990’lar civarındaki yatırım patlamasının ardından yatırımlarını azalttı ve tasarruflarını artırdı. Varlık değerleri balonun patlamasıyla gerilerken mevcut borçlar sürdü; şirketler bu nedenle borç ödemelerine öncelik verdi. Şirketler 1990’ların ikinci yarısında net borç alan konumdan net tasarruf sahibi konuma geçti ve sonraki yıllarda da tasarrufları yatırımlarını aştı.

2011-2012 civarında yurtiçi yatırım ve borçlanma yeniden artmaya başladı. Ancak şirket tasarruflarının önemli bir bölümü yurtdışı doğrudan yatırımlara yöneldi. Ueda’nın konuşmasında yer verilen Japonya Maliye Bakanlığı istatistiklerine göre, yurtdışı doğrudan yatırımlar Japon sermaye çıkışlarının yüzde 46,5’ini oluşturdu. Bu oran 1996-2011 döneminde yüzde 21,0’dı. Şirketlerin finansal yapılarındaki düzeltmenin ardından yurtdışı doğrudan yatırımların getirisi uzun bir süre yüzde 8’in üzerinde kaldı.

Yurtdışındaki iştiraklerin kazandığı ve bulundukları ülkede tuttuğu kârlar da Japon şirketlerinin birincil gelirine dahil ediliyor. Bu gelirler yerel olarak yeniden yatırıldığında yurtdışı doğrudan yatırım olarak kaydediliyor. Dolayısıyla yurtdışında kazanılan para Japonya’ya aktarılmasa bile cari işlemler hesabına yansıyabiliyor.

Ueda, nüfusun azalacağı beklentisinin yurtiçi büyüme beklentilerini düşürerek yurtdışı yatırımları öne çekmiş olabileceğini söyledi. Ancak 1990’lar ve 2000’lerde şirket yatırımlarındaki düşüşün yalnızca o dönemdeki iş gücü açığıyla açıklanamayacağını belirtti. Naohisa Hirakata ve Mitsuru Katagiri’nin 2025’te yayımlanan araştırması ise demografik değişim ile çok uluslu şirketlerin yurtdışı doğrudan yatırım kararlarını uzun vadeli sermaye akışlarını açıklayan başlıca kanallar arasında gösterdi.

BOJ’nin 2024’te yaklaşık 2.500 finansal olmayan şirketle yaptığı ankette, şirketlerin yüzde 70’inden fazlası 2023-2024 döneminde yurtiçi sabit yatırımlarını önceki dönemlere kıyasla daha aktif biçimde yaptığını bildirdi. Ueda, ankette en sık belirtilen nedenin iş gücü açığına karşı önlem almak olduğunu söyledi.

Uluslararası Para Fonu (IMF), Nisan 2026’da yayımladığı Japonya yıllık istişare raporunda net dış varlık gelirlerine dayanarak cari işlemler fazlasının 2026’da güçlü kalacağını öngördü. Raporda, orta vadede dış varlık getirilerinin normalleşmesiyle fazlanın bir miktar azalacağı tahmin edildi.

Japonya Maliye Bakanlığı, 10’unda yayımladığı geçici ödemeler dengesi verilerinde Eylül 2026 cari işlemler fazlasının 2 trilyon 372 milyar 300 milyon yen olduğunu ve yıllık bazda 2 trilyon 3 milyar 500 milyon yen azaldığını bildirdi. Birincil gelir dengesi fazlası 3 trilyon 553 milyar 500 milyon yenle 1 trilyon 321 milyar 200 milyon yen geriledi. Bakanlık, cari işlemler fazlasındaki düşüşte birincil gelir fazlasının daralmasının da etkili olduğunu belirtti. Bu rakamlar tek aya ait geçici veriler; konuşmada ele alınan uzun vadeli eğilimden ve kapsadığı dönemden farklı.