Riyal 2 milyon 20 bine geriledi: İran'da akaryakıt krizi de büyüyor

İran'da riyal dolar karşısında 2 milyon 20 bine kadar geriledi; Tahran'da birçok benzin istasyonunda kapanma ve uzun araç kuyrukları bildirildi. ABD'nin İran'a yönelik yeni yaptırımları böylece döviz, akaryakıt ve dijital varlık cephelerini aynı anda zorluyor.

Riyal, 24'ünde (yerel saatle) döviz piyasasında dolar başına 2 milyon 20 bin seviyesine kadar geriledi; merkez bankasının resmi kuru ise yaklaşık 1 milyon 500 bin riyalde kaldı, AP (Associated Press) haberine göre. Piyasa kuru günlük yaşam maliyetini daha yakından yansıtan bir gösterge kabul ediliyor; resmi kurla arasındaki makas büyüdükçe ithal ürün fiyatları ve hane bütçesi üzerindeki baskı da artıyor.

İran İstatistik Merkezi'nin verilerine göre temmuz ayı yıllık enflasyon yüzde 66, tüketici fiyatlarındaki yıllık artış yüzde 87,9, gıda fiyatlarındaki artış ise yüzde 128 olarak kaydedildi. Resmi verilerin doğruladığı bu rakamlar bile yaşam maliyeti baskısının zaten uç bir seviyeye ulaştığını gösteriyor.

Yakıt kıtlığı, döviz piyasasından daha hızlı biçimde günlük hayata yansıyor. İran Meclisi Enerji Komisyonu Sözcüsü Reza Sepahvand(Reza Sepahvand), ülkenin günlük benzin üretiminin yaklaşık 130 milyon litre, tüketiminin ise yaklaşık 137 milyon litre olduğunu açıkladı. Bu rakamlara göre günlük açık yaklaşık 7 milyon litreye denk geliyor.

Cumhurbaşkanlığı'na yakın üst düzey bir yetkili ise aynı ay için günlük yaklaşık 14 milyon litrelik bir dengesizlikten söz etti. İki rakam birbirinden farklı olsa da, yurt içi üretimin tek başına tüketimi karşılayamadığı noktasında örtüşüyor.

Tahran'da yakıtı tükenen istasyonların kapandığı, araç kuyruklarının uzadığı vakalar bildirildi. Farsça sosyal medyada da kapalı istasyonların ve bekleyen araçların fotoğraf ve videoları paylaşıldı. Benzin ithalatının tıkanmasıyla yurt içi üretim ile tüketim arasındaki farkı kapatan kanalın daraldığı belirtiliyor.

Fiyat artırma girişimi kısa sürede siyasi bir soruna dönüştü. Kirman eyaleti yetkilileri, aylık kotayı aşan benzini litre başına 872 bin riyaldan satma planını devreye soktu ancak birkaç saat içinde uygulamadan vazgeçti. Mevcut sistemde araç başına aylık ilk 60 litre 15 bin riyaldan, sonraki 50 litre 30 bin riyaldan veriliyor; kota tükendikten sonra ise litre başına 50 bin riyal uygulanıyor.

İran'da yakıt fiyatı sadece bir enerji maliyeti değil, hem enflasyonu hem de kamuoyunu aynı anda etkileyen bir değişken konumunda. Genellikle sübvansiyonlu benzin fiyatı yükseltildiğinde etkisi taşımacılık ve gıda fiyatlarına sıçrıyor, dağıtım kısıtlamaları ise geçim güvencesizliğine yol açıyor.

ABD Hazine Bakanlığı, İran'ın dış finansman kanallarını da daraltmaya devam ediyor. Hazine'nin Yabancı Varlıkları Kontrol Ofisi (OFAC), 7'sinde (yerel saatle) yayımladığı basın açıklamasında, İran yönetiminin kara para aklama ve uluslararası finans ağına erişimini sürdürmek için kullandığı iki dijital varlık borsası ile bağlantılı ağı yaptırım listesine aldığını duyurdu.

ABD Hazine Bakanı Scott Bessent(Scott Bessent), "İster dolar, ister riyal, ister kripto olsun, Hazine rejimi ayakta tutan yasa dışı finans ağlarını takip edip çökertecek" dedi. Bu açıklama, yaptırımların geleneksel finans ağlarının ötesinde dijital varlık ödeme ve transfer kanallarına kadar genişlediği anlamına geliyor.

24'ünde (yerel saatle) açıklanan ek yaptırımlar İran bağlantılı yaklaşık 60 kurum ve kişiyi hedef aldı. Listede nükleer ve füze programı, siber faaliyetler ile ham petrol sevkiyatıyla ilişkilendirilen ağlar da yer aldı. Bessent, İran'la ticaret yapan ülke ve şirketlerden de finansal ilişkilerini kesmelerini istedi.

ABD'nin yaptırım baskısı, riyaldeki düşüşün doğrudan kripto para fiyatlarına yansıyıp yansımadığından çok, finansal ve deniz taşımacılığı denetiminin ne kadar genişleyeceğine odaklanmış durumda.

Bu süreçte de dijital varlık kanalı, fiyat beklentisinden ziyade yaptırımlardan kaçınma ve fon hareketlerini engelleme açısından ele alınıyor.

Petrol piyasasının tepkisi sınırlı kaldı. Reuters'a göre yaptırım açıklamasının ardından Brent petrolü yüzde 2,35 düşüşle varil başına 92,17 dolardan, Batı Teksas Tipi Ham Petrol (WTI) ise yüzde 2,35 düşüşle 85,01 dolardan kapandı. Raymond James(RJF) yatırım stratejisti Pavel Molchanov(Pavel Molchanov), önceden bilinenlerin dışında pek yeni bir unsur olmadığı yönünde değerlendirme yaptı.

Çin, ABD'nin ek baskısına tepki gösterdi. Çin Dışişleri Bakanlığı, kendi meşru hak ve çıkarlarını koruyacağı yönünde açıklama yaptı. ABD, İran'ın petrol, finans ve dijital varlık kanallarını aynı anda hedef alsa da fiili etki, yaptırımların uygulama sıkılığına ve başlıca ticaret ortağı ülkelerin tepkisine bağlı olacak.