ABD'de yapay zeka vergisi tartışması veri merkezlerine sıçradı

ABD'de yapay zeka (AI) vergilendirmesi tartışması, büyük AI şirketlerinin hisseleri, veri merkezlerinin elektrik ve su tüketimi ile vergi teşviklerinin azaltılması meselelerine sıçradı. İşlerin yapay zeka tarafından devralınması riskine karşı vergi öneren taraf ile inovasyonun yavaşlayacağını öne süren karşıt taraf karşı karşıya geldi.

Bruce Thompson(Bruce Thompson) ABD Hazine Bakanlığı eski Yasama İşlerinden Sorumlu Müsteşar Yardımcısı, 3 Eylül'de RealClearMarkets'te yayımladığı yazıda AI vergisi tartışmasını 1930'lardaki 'makine vergisi' tartışmasına benzetti. Thompson, o dönemde traktörler ve emek tasarrufu sağlayan makinelere vergi konularak istihdam kaybının önlenmesi gerektiği savunulduğunu, ancak teknolojinin benimsenmesinin tarımsal verimliliği ve ekonomik büyümeyi artırdığını öne sürdü.

Thompson'ın yazısı, yapay zekaya vergi uygulanmasının inovasyon ve yatırımları daraltabileceğini savunan bir yorum niteliği taşıyor. Ancak yazıda atıfta bulunulan bazı rakamlar resmi olarak yayımlanan verilerle tam örtüşmüyor. Stanford Dijital Ekonomi Enstitüsü(Stanford Digital Economy Lab), 13 Temmuz'da yayımladığı verilerde 'We Must Act Now' bildirisine 16'sı Nobel ödüllü olmak üzere 200'den fazla ekonomist ve yapay zeka araştırmacısının imza attığını açıkladı.

Tarihsel karşılaştırmanın dayanağı olan makine vergisi tartışması, Büyük Buhran döneminde ABD'de işçileri koruma önerisi olarak gündeme gelen bir politika akımıydı. İlgili akademik araştırmalar bu hareketin sonuçta başarılı olmadığını ortaya koyuyor. Tarımsal makineleşmenin, özellikle traktör kullanımının verimliliği ve gayri safi yurt içi hasılayı(GSYH) artırdığına dair araştırmalar da teknoloji düzenlemesi tartışmasında karşıt görüş olarak gösteriliyor.

Politika tartışması artık somut yasa tasarılarına ve beyaz kağıtlara(white paper) dönüştü. ABD Senatörü Bernie Sanders(Bernie Sanders), 18 Haziran'da büyük AI şirketlerinin hisselerinin yüzde 50'sine tek seferlik vergi uygulayarak bu payı kamu mülkiyetine katan 'Amerikan Yapay Zeka Varlık Fonu Yasası'nı önerdi. Sanders, açıklamasında bu yapının büyük AI şirketlerinde yüzde 50 kamu ortaklığı sağladığını belirtti.

Bu yasa tasarısı, yapay zekanın yarattığı servetin bir kısmını kamuya aktarma fikrine dayanıyor. AI şirketlerinin büyüme kazançlarının yalnızca hissedarlara değil, işgücü dönüşümü ve sosyal güvenlik ağı kaynaklarına da yönlendirilmesi gerektiği düşüncesi bunun arkasında yatıyor. Buna karşılık, şirket hisselerinin vergi yoluyla devralınmasının fiilen kamulaştırma tartışmasına yol açabileceği eleştirisi de dile getiriliyor.

ABD Senatosu Finans Komitesi Demokrat Parti Sözcüsü Ron Wyden(Ron Wyden), 6 Ağustos'ta veri merkezi vergilendirmesine ilişkin bir beyaz kağıt yayımladı. Beyaz kağıt, veri merkezlerine uygulanan mevcut yatırım teşviklerinin azaltılmasını ve veri merkezi kamu yatırımı için yeni bir tüketim vergisi getirilmesini öneriyor. Wyden, veri merkezlerinin yaygınlaşmasıyla yerel toplulukların yükünün ve işçilerin endişesinin arttığını belirterek vergi geliri sağlama gerekliliğini gündeme getirdi.

ABD Senatörü Mark Warner(Mark Warner) tarafından önerilen S.5054 sayılı yasa tasarısı da aynı çizgide. ABD hükümetinin kamuya açık belgelerine göre bu tasarı '2026 Veri Merkezi Vergi Sorumluluğu ve Şeffaflık Yasası' adını taşıyor; yapay zeka veri merkezlerini hızlandırılmış amortisman(bonus depreciation) kapsamı dışında bırakırken elektrik ve su kullanımına ilişkin bilgilerin sunulmasını şart koşuyor.

Hızlandırılmış amortisman, şirketlerin ekipman yatırım maliyetlerini vergi açısından hızlıca gider olarak yazabilmesini sağlayan bir uygulama. Veri merkezleri; arsa, sunucu, soğutma ekipmanı ve elektrik altyapısı gibi başlangıç yatırım tutarı yüksek bir sektör olduğu için amortisman avantajlarına ve satış-emlak vergisi teşviklerine karşı hassas. Vergi teşviklerinin azaltılması, veri merkezi inşaat maliyetlerini ve yer seçimi kararlarını doğrudan etkileyebilir.

Türk okurları ilgilendiren nokta da veri merkezi maliyetleri. ABD'deki yapay zeka altyapı yatırımları; bulut bilişim, yarı iletken, elektrik şebekesi ve veri merkezi izin süreçleriyle iç içe geçmiş durumda. TokenPost daha önce ABD'de 36 eyaletin veri merkezi geliştirmesinde vergi teşviki kullandığına dair tartışmayı haberleştirmişti.

Bu vergilendirme tartışması, madalyonun öteki yüzünde teşviklerin azaltılmasını ve yeni yükümlülüklerin getirilmesini değerlendiren bir akım. Yapay zeka talebi büyüdükçe veri merkezleri; yarı iletken alımı, uzun vadeli elektrik sözleşmeleri, soğutma suyu temini ve yerel izin süreçlerini birlikte sürüklüyor. Vergi tartışması artık yalnızca bir vergi oranı meselesi değil, yapay zeka altyapısının maliyet paylaşımı meselesine dönüşüyor.

Karşıt görüşler de güçlü. Tax Foundation, 13 Ağustos'ta yayımladığı analizde Kongre'deki veri merkezi vergilendirme önerisinin vergi mevzuatının karmaşıklığını artırabileceğini ve AI yatırımlarını yurt dışına itebileceğini belirtti. Cato Institute ise 21 Temmuz'daki değerlendirmesinde, makinelere vergi koyarak işçilere yardım etme yaklaşımının ekonomiyi tersinden okumak olduğunu eleştirdi.

Vergi yanlıları, yapay zekanın getireceği işgücü dönüşüm maliyetinin bir kısmının şirketler ve yatırımcılar tarafından karşılanması gerektiğine odaklanıyor. Karşıtlar ise vergilendirmenin yatırım zamanlamasını geciktirebileceğini ve ABD'nin veri merkezi kurma rekabet gücünü zayıflatabileceğini savunuyor. Aynı veri merkezi konusunda yerel topluluklar elektrik faturası ve su kullanımı yükünü, şirketler ise ekipman yatırımı ve vergi öngörülebilirliğini sorun olarak öne sürüyor.

Yapay zeka vergilendirmesi tartışması henüz tek bir düzenlemede birleşmiş değil. Şu ana kadar netleşen başlıklar; büyük AI şirketi hisselerinin vergilendirilmesi, veri merkezi tüketim vergisi, AI veri merkezlerinin hızlandırılmış amortismandan hariç tutulması ve elektrik-su kullanımının kamuya açıklanması olarak sıralanıyor. Bu gelişmelerin hisse senedi veya dijital varlık piyasalarına doğrudan etkisi için ayrı piyasa verilerinin doğrulanması gerekiyor.