AB, kripto vergilendirmesinde yeni dönemi başlatıyor: DAC8 ile 2026’dan itibaren kapsamlı raporlama zorunlu

Avrupa Birliği(EU), kripto para işlemlerine yönelik ‘vergi gözetim ağını’ daha da sıkılaştırıyor. 1 Ocak 2026’dan itibaren, EU içinde faaliyet gösteren ya da EU sakinine hizmet sunan kripto para platformları, müşteri kimlik bilgilerini ve işlem geçmişini standart bir formatta vergi idaresine bildirmek zorunda olacak. Amaç, yeni bir vergi türü getirmekten çok ‘şeffaflığı’ artırarak sınır aşan işlemlerdeki ‘bildirim boşluklarını’ azaltmak. ‘DAC8’ olarak bilinen yeni çerçeve, kripto paraları diğer varlık sınıflarıyla benzer bir gözetim ve bilgi paylaşımı standardına çekmeyi hedefliyor.

Bu dönüşümün temeli, 2023’te kabul edilen EU Konsey direktifi ‘DAC8(Council Directive (EU) 2023/2226)’ ile atıldı. Önceki ‘idari işbirliği direktifleri(DAC)’, yıllardır banka hesapları, yatırım gelirleri ve belirli dijital platform bilgilerinin otomatik olarak üye ülkeler arasında paylaşılmasını sağlıyordu. DAC8 ile bu otomatik bilgi değişimi ‘kripto varlıkları’ da kapsayacak şekilde genişletiliyor. Burada ‘MiCA(kripto varlık piyasaları düzenlemesi)’ ile farkı net: MiCA, lisanslama, faaliyet kuralları ve yatırımcı koruması gibi pazar düzenine odaklanırken, DAC8 tamamen ‘vergilendirme amaçlı bilgi raporlaması ve paylaşımı’ üzerinde duruyor.

EU üye ülkeleri yaklaşık son 10 yıldır DAC sistemi ile sınır ötesi vergi bilgilerini otomatik olarak paylaşsa da, kripto paralar teknik özellikleri ve birçok platformun ‘yurtdışı merkezli’ yapısı nedeniyle bu düzenli raporlama ağının dışında kalabiliyordu. Piyasa büyüdükçe bu alan, doğal olarak ‘potansiyel vergi kaçakçılığı bölgesi’ olarak görülmeye başlandı. EU Komisyonu, kriptonun bu anlamda ‘istisna’ olmasının sistemin bütünlüğüyle çeliştiği görüşünde. Bu yüzden kripto işlemlerine ilişkin verilerin de tıpkı geleneksel finans varlıkları gibi ‘toplanması, raporlanması ve paylaşılması’ gerektiğini savunuyor. Özetle DAC8, kriptoyu ‘özel muafiyeti olmayan bir varlık’ gibi konumlandırarak vergi uygulamalarının temel altyapısını sağlamlaştıran bir araç olarak kurgulandı.

DAC8, aynı zamanda 2023’te yayımlanan OECD’nin ‘CARF(Crypto-Asset Reporting Framework)’ çerçevesiyle uyumlu biçimde tasarlandı. CARF, hangi kripto varlıkların raporlamaya tabi olacağı, hangi kurumların raporlama sorumluluğu taşıdığı ve kullanıcı ile işlem verilerinin hangi formatta sunulacağına yönelik uluslararası bir standart sunuyor. EU’nun CARF modelini benimsemesi, yalnızca iç pazarda birlik sağlama isteğiyle sınırlı değil. Zamanla benzer standartları kabul edecek EU dışı ülkelerle de vergi bilgisi alışverişini mümkün kılmayı amaçlıyor. Çünkü vergi verisinin ‘sınırda kesilmesi’, otomatik olarak uygulamada boşluk anlamına geliyor. Daha önce kriptoya özel bir raporlama standardı yokken, bazı EU vergi idarelerinin pazar büyüklüğünü anlamak için blokzincir analiz şirketlerinin tahminlerine başvurması; aynı pazar için ciddi ölçüde farklı rakamların ortaya çıkmasına yol açabiliyordu. DAC8 ile hedeflenen, bu tür tutarsızlıkları ‘doğrudan platform verisi’ üzerinden azaltmak.

Yeni sistemde odak noktası, kripto varlık hizmet sağlayıcıları(CASP) olarak tanımlanan ‘aracılar’. Merkezî kripto para borsaları, brokerler, saklama hizmeti sunan cüzdan sağlayıcıları gibi müşterilerin işlemlerini kolaylaştıran veya varlıklarını emanet alan aktörler ilk aşamada kapsamda. Raporlama zorunluluğu getirilen varlık yelpazesi ise oldukça geniş. Çoğu kripto para biriminin yanı sıra stabil kripto paralar, tokenleştirilmiş varlıklar ve yatırım özelliği ağır basan bazı NFT’ler de bu çerçeveye girebiliyor. Burada belirleyici olan isimlendirmeden çok ‘devredilebilirlik’ ve ‘yatırım amaçlı kullanım’ gibi nitelikler. Dikkat çeken bir diğer husus da kısmi ‘ekstrateryal’ etki. Merkezi EU dışında bulunan platformlar da EU sakinine hizmet verdikleri ölçüde bu kurallara tabi tutulabilecek. Bu nedenle küresel borsalar, EU pazar stratejilerini belirlerken artık sadece ‘lisans’ değil, aynı zamanda ‘vergi raporlama altyapısını’ da dikkate almak zorunda kalacak.

Zamanlama tarafında çerçeve net çizilmiş durumda. DAC8, Ekim 2023’te kabul edildi ve üye ülkelere 31 Aralık 2025’e kadar ulusal mevzuata aktarma yükümlülüğü getirildi. Uygulama ise 1 Ocak 2026’da başlayacak. 2026 başı itibarıyla bazı üye ülkelerin iç hukuka aktarma sürecinde gecikmesi nedeniyle EU’nun ‘ihlal prosedürü’ gündeme gelse de, Brüksel yönetimi genel anlamda ‘tam kapsamlı yürürlüğe girme’ konusundaki kararlılığını koruyor. Süreç basitçe şöyle işleyecek: Platformlar 1 Ocak 2026’dan itibaren raporlama için gerekli verileri toplamaya başlayacak. 2026 yılı işlemlerini kapsayan ilk raporlar, 2027 yılında ilgili ülkenin vergi idaresine sunulacak. Piyasada, raporlama için ‘yıl sonundan itibaren 9 aya kadar’ süre verilmesi tartışılıyor. Ardından her ülkenin vergi kurumu, aldığı bu verileri diğer üye ülkelere otomatik olarak aktaracak. Böylece kullanıcının ikamet ettiği ülke ile platformun bulunduğu ülke farklı olsa bile, ‘ikamet ülkesindeki vergi idaresi’ o kullanıcının ilgili platformdaki işlem verilerine erişim imkânı elde edecek.

DAC8 kapsamında kripto varlık hizmet sağlayıcıları(CASP) için oldukça ayrıntılı bir raporlama ve müşteri tanıma(KYC) yükümlülüğü doğuyor. Platformlar, müşterilerinin kimliklerini daha güçlü yöntemlerle doğrulayıp, isim, adres, vergi ikametgâhı ve mümkünse vergi kimlik numarası(TIN) gibi bilgileri toplamak ve kendi vergi idarelerine iletmek zorunda kalacak. İşlem bilgileri ise satış, takas, transfer gibi işlem tiplerini; elden çıkarma sonucu elde edilen toplam hasılatı; işlem tarihlerini ve tutarlarını kapsayacak. Bu verilerin ‘tek seferlik talep’ değil, düzenli ve sistematik bir ‘uyum görevi’ olarak tanımlanması kritik. Kripto vergilendirmesi, bugüne dek sıklıkla ‘talebe bağlı açıklama’ veya ‘sonradan inceleme’ ağırlıklı ilerlerken; DAC8 ile bankacılık ve geleneksel finans sektöründeki periyodik raporlama mantığına daha yakın bir çizgiye taşınıyor.

Bireysel kullanıcı açısından en görünür değişim, ‘vergi şeffaflığının’ artması. Raporlama kapsamındaki platformlarda yapılan işlemler, artık vergi idarelerinin erişeceği düzenli veri setlerinin parçası hâline gelecek. Bu da hesap açma ya da mevcut hesap bilgilerini güncelleme aşamasında, ‘vergi ikametgâhı’ ve kimlik bilgilerinin daha detaylı ve sık güncellenmesini gündeme getirebilir. Vergi idareleri bu veriler sayesinde, beyan edilen gelir ve varlık değişimleriyle kripto faaliyetleri arasındaki tutarlılığı daha kolay kontrol edebilecek. Kullanıcının kendi beyanı ile platformlardan gelen bildirimler arasında ‘uyumsuzluk’ tespit edilirse, ek açıklama talebi ya da vergi incelemesi olasılığı artacak. Buna karşılık, DAC8 bir ‘yeni vergi türü’ veya EU genelinde ‘tek tip kripto vergi oranı’ getirmiyor. Vergi matrahı ve oranları yine her üye ülkenin kendi yasalarıyla belirleniyor. DAC8, daha çok bu ulusal vergi kurallarının uygulanmasını sağlayacak ‘bilgi altyapısını’ kuruyor. Kullanıcılar açısından önemli nokta şu: Platformların raporlama yapıyor olması, bireysel beyan yükümlülüğünü ortadan kaldırmıyor. Kripto işlemleri, ikamet edilen ülkenin vergi düzenlemesine göre yine kişinin kendisi tarafından beyan edilmek zorunda.

İşletmeler için ise, DAC8 uyum süreci ‘ek maliyet ve operasyonel yük’ anlamına gelebilir. Sektörde, işlem takip altyapısının güçlendirilmesi, vergi ikametgâhı doğrulama prosedürlerinin oluşturulması ve hassas verilerin güvenli biçimde saklanması gibi başlıkların ciddi kaynak gerektireceği yönünde görüşler hakim. Özellikle küçük ve orta ölçekli platformlar, aynı anda hem MiCA hem de kara para aklamanın önlenmesi(AML) düzenlemelerine uyum sağlamak zorunda kaldıkları için insan kaynağı ve sistem yatırımı baskısıyla karşı karşıya. Raporlamanın eksik, gecikmeli ya da hatalı yapılması hâlinde uygulanacak yaptırımlar da ek bir risk unsuru. Bazı şirketler, bu tür uyum maliyetlerinin uzun vadede hangi ülkelere gireceklerini veya operasyonu nerede sürdüreceklerini belirlerken önemli faktör olacağını belirtiyor. Kullanıcı tarafında MiCA ve DAC8’in birlikte anılması kafa karışıklığı yaratabilse de, roller net biçimde ayrılıyor: MiCA ‘nasıl yasal olarak faaliyet gösterileceğini’ çizerken, DAC8 ‘faaliyet sırasında ortaya çıkan vergiye ilişkin verilerin nasıl raporlanacağını ve paylaşılacağını’ belirliyor. Bu nedenle iki düzenleme rakip değil, birbirini tamamlayan yapılar.

Tüm bunlara rağmen, ‘merkezî aracının olmadığı’ DeFi işlemleri ve gizlilik odaklı projeler, DAC8 çerçevesinde tartışmalı alanlar olmaya devam ediyor. Merkezi bir hizmet sağlayıcısının bulunmadığı senaryolarda, ‘raporlama sorumluluğunu kimin üstleneceği’ sorusu net bir yanıt bulmuş değil. Öte yandan, kimlik ve işlem verilerinin daha kapsamlı biçimde toplanıp otomatik olarak paylaşılması, gizlilik savunucularının kaygılarını artırıyor. EU yetkilileri ise GDPR(genel veri koruma tüzüğü) gibi veri koruma mevzuatının DAC8 sürecinde de aynen geçerli olacağını, yani verilerin işlenmesi ve saklanmasının hâlâ sıkı kurallara tabi olduğunu vurguluyor. Buna karşın, hangi koruma mekanizmalarının pratikte ne kadar etkili olacağı ancak uygulama başladıktan sonra netleşecek.

DAC8, küresel ölçekte kripto paraların ana akım finansal sistemin parçası hâline gelmesi süreciyle paralel ilerleyen bir hamle. Devletler, kriptoyu artık ‘şüpheli ve ayrıksı bir ekonomi’ yerine, geleneksel finans piyasalarına entegre bir varlık sınıfı gibi konumlandırmaya başladı. Bu da ‘şeffaflık’ ve ‘izlenebilirlik’ taleplerinin hisse senedi ya da tahvil gibi geleneksel varlıklardaki seviyeye yaklaşmasını beraberinde getiriyor. EU’nun OECD standartlarıyla uyumlu hareket etmesi ve üye ülkeler arasındaki otomatik bilgi değişimini güçlendirmesi, uzun süredir fiilen yürüyen ‘gayriresmi gözetimi’ kurumsal bir raporlama sistemine dönüştürüyor. 2026 ile birlikte hem platformlar hem de kullanıcılar açısından, kripto işlemlerinde ‘vergi açısından görünmeyen alanlar’ dönemi büyük ölçüde kapanırken; kripto varlıkların vergi idarelerinin radarına, klasik finansal enstrümanlara benzer düzeyde girdiği yeni bir döneme girilmiş olacak.