%2,7 küçülen İran ekonomisi için çöküş itirazı geldi

İran ekonomisi yaptırımlar ve ticaret kopuşlarının baskısıyla yüzde 2,7 küçüldüğü tahmin edilirken, Başkan Trump'ın 'çöküşün eşiğinde' şeklindeki değerlendirmesine İran Merkez Bankası eski danışmanından itiraz geldi. Enflasyon ve istihdamdaki tahribat rakamlara zaten yansımış olsa da, temel ihtiyaç maddesi arzının ya da bankacılık güveninin çöktüğü bir aşamaya henüz gelinmediği belirtiliyor.

CNBC'nin 20'sinde (Türkiye saatiyle 11.08'de) yayımladığı röportaja göre, Darik Investment Group direktörü Mehrdad Sepahvand, Başkan Trump'ın İran ekonomisinin çöktüğü yönündeki iddiasına itiraz etti. Sepahvand daha önce İran Merkez Bankası'nda ekonomi danışmanlığı yapmış bir isim.

Mehrdad Sepahvand, "İran ekonomisinin çöküşün eşiğinde olduğu görüşüne biraz temkinli yaklaşmak gerekiyor" dedi. Sepahvand yaptırımların yarattığı tahribatı reddetmiyor; onun çizdiği sınır, ekonominin tamamen işlevini yitirdiği yönündeki değerlendirmeye dair.

Başkan Trump, ateşkes görüşmelerinin çökmesinin ardından İran'a yönelik "eşi görülmemiş boyutta bir ekonomik savaş ve izolasyon" uygulayacağını duyurmuştu. Trump, İran yönetiminin "ince bir ipe asılı" olduğunu öne sürerek petrol kaçakçılığını, döviz takaslarını, nakit transferlerini, para bozdurma noktalarını, gemi tescillerini ve paravan şirketleri derhal durduracağını açıklamıştı.

Bu açıklama, Trump yönetiminin nisan ayından bu yana İran'ın finansal ve gelir kanallarını kesmek için sürdürdüğü baskının bir parçası olarak geldi. Trump yönetimi nisandan itibaren 'Operation Economic Fury' adı verilen girişimle İran'ın finans ve gelir kanallarını hedef alıyor.

Dünya Bankası, Mart ayında sona eren mali yıl itibarıyla İran'ın gayri safi yurtiçi hasılasının (GSYH) yüzde 2,7 daraldığını tahmin etti. Aynı raporda İran'da şubat ayı enflasyonunun yüzde 62,2'ye, gıda enflasyonunun ise yüzde 99'a kadar yükseldiği belirtildi.

Yaptırımlar, ülkeler arası finansal işlemleri ve ticaret yollarını kısıtlayarak döviz temin maliyetini artırma şeklinde işliyor. Petrol ihracatı, ödeme ağları, gemi tescilleri ve döviz bozdurma ağları eş zamanlı baskı altına girdiğinde önce ithalat fiyatları ve kur hareketleniyor, ardından bu yük yaşam maliyetine ve istihdama sıçrıyor.

Sepahvand, İran ekonomisinin yaptırım baskısıyla kötüleştiğini kabul etti. Ancak "marketlerde gıda ve temel ihtiyaç maddeleri hâlâ dolu, stok yapma eğilimi de görülmüyor" dedi.

Bankacılık sistemine ilişkin değerlendirmesi daha temkinliydi. "Bankacılık sisteminde ciddi dengesizlikler ve ağır bir siber saldırıya rağmen halkın bankalara güveni çökmedi, kitlesel mevduat çekilişi de görmedik" diye açıkladı.

Tartışmanın kilit değişkeni olarak Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) öne çıktı. BAE, İran'la tüm ticaret ve finansal ilişkilerini durduracağını açıkladı; CNBC ise savaş öncesinde BAE'nin İran'ın en büyük ithalat kaynağı olduğunu aktardı.

Sepahvand, "Birleşik Arap Emirlikleri İran'ın başlıca finansal kapılarından biri" dedi. BAE'nin adımının kuru baskılayacağını, ticaret maliyetlerini artıracağını ve önümüzdeki iki çeyrek boyunca enflasyonu körükleyebileceğini öngördü.

Ekonomik küçülmenin boyutuna dair de ek kötüleşme ihtimalinden söz etti. Sepahvand, CNBC röportajında bu yılki İran ekonomisi küçülmesini "şu an için yaklaşık yüzde 5" olarak tahmin ettiğini, BAE yaptırımlarının durumu daha da kötüleştirebileceğini söyledi.

İran üzerindeki baskının siyasi etkisi konusunda da görüşler ayrışıyor. Sepahvand, ekonomik ve siyasi baskının, ABD'nin zayıflatmayı hedeflediği İran yönetimindeki sert kanadı tam tersine güçlendirdiğini söyledi.

"Ülke içindeki sert kanat bu durumu fiilen kendi lehine kullanıyor, bu da ABD ile bir anlaşmaya varılmasını zorlaştırıyor" dedi. Ekonomik baskı bir müzakere kozuna dönüşebilir, ama aynı zamanda yönetim içindeki birlikteliği de güçlendirebilir.

Yükün asıl ağırlığı düşük gelirli kesimler ve gençler üzerinde toplanıyor. Sepahvand, fiyatlardaki sıçrama ve azalan iş imkânlarının bu kesimleri doğrudan baskı altına aldığını anlattı.

İran ekonomisinin gerçekten çöküş sürecinde olup olmadığı konusunda görüşler ayrışsa da, yaptırım ve ticaret kesintilerinin yaşam maliyeti ile istihdam üzerindeki etkisi rakamlarla ve açıklamalarla zaten ortaya çıkmış durumda. Önümüzdeki iki çeyrekte enflasyon ve kur seyri, BAE'nin ticaret ve finans kopuşunun fiilen ne kadar maliyete dönüşeceğine bağlı olacak.