Ethereum (ETH) tabanlı ‘insan taahhüt piyasası’ tasarımı: iş bedeli ve uyuşmazlık ölçütleri önceden belirleniyor

Bağımsız araştırmacı hitesh.eth, Ethereum (ETH) üzerinde iş bedelinin önceden emanet edildiği, tamamlanma ölçütleriyle uyuşmazlık sürecinin sözleşmeyle belirlendiği bir ‘insan taahhüt piyasası’ tasarımı önerdi. Öneri, token çıkarmaktan önce yabancıların birbirlerine verdikleri sözleri yerine getirip getirmediğini doğrulayacak bir yapı kurmayı amaçlıyor.

hitesh.eth’in kaleme aldığı yazı, hâlihazırda çalışan bir hizmeti ya da tamamlanmış bir protokolü tanıtmıyor; bir tasarım önerisi sunuyor. Yazıda gerçek bir dağıtım takvimi de belirtilmiyor.

Buradaki ‘piyasa’, fiyat artışına bahis oynanan bir yer değil. Müşteriyle hizmet sağlayıcının işin kapsamını, ücreti, tamamlandığını gösteren kanıtları, süreyi ve sorun çıkması hâlinde izlenecek süreci önceden kararlaştırdığı bir işlem yapısını ifade ediyor.

Yazıda örnek olarak bir onarım sözleşmesi veriliyor. Müşteri 100 birimlik ücreti emanet hesabına yatırıyor, tamirci de 20 birim teminat yatırıyor. Ardından taraflar teşhis sürecini, kalite ölçütlerini, inceleme belgelerini ve ceza üst sınırını belirliyor. Bu iki tutar yalnızca yapıyı açıklamak için kullanılan varsayımsal örnekler; gerçek ücretleri ya da uygulamadaki işlemleri yansıtmıyor.

İş tamamlandığında ücret, önceden kararlaştırılan koşullara göre ödeniyor. Taraflar anlaşamazsa önceden belirlenmiş bir değerlendirici, belgeleri ve onarım yapılan yeri inceleyerek ödeme kararını veriyor. Öneri, sonuçların hangi ölçütlere göre değerlendirileceğini belirlemek için ödeme koşullarını ve uyuşmazlık sürecini işe başlamadan önce kararlaştırmayı öngörüyor.

Akıllı sözleşmeler emanet edilen varlıkları belirlenmiş koşullara göre aktarabilir; ancak bir onarımın düzgün yapılıp yapılmadığı gibi gerçek dünyaya ait bilgileri kendi başına doğrulayamaz. Varlıkların otomatik ödenmesiyle işin incelenmesi ayrı süreçler olarak kalıyor.

Bu tasarım, erken dönem kriptografi metinlerinde ele alınan itibar ve sözleşmelere uyma sorunlarını sürdürüyor. Timothy C. May, 1988 tarihli manifestosunda çevrim içi işlemlerde itibarın önem kazanabileceğini yazdı. Eric Hughes, 1993 tarihli manifestosunda mahremiyeti, kişinin kendisi hakkındaki bilgilerin açıklanmasını seçme hakkı olarak tanımladı. Wei Dai’nin 1998 tarihli ‘b-money’ önerisinde ise sözleşmeye uyulmaması ihtimaline karşı teminat ve arabulucu kavramları yer aldı.

ERC-1155 ve ERC-6909 gibi birden fazla token türünü destekleyen standartlar, hizmet haklarını temsil etmek için kullanılabilir. Bir onarım hakkı ya da eğitim saati hakkı gibi tokenların ne anlama geleceğini standartlar değil, uygulama belirler. Hizmet kapasitesinden daha fazla hak çıkarılması hâlinde kod düzgün çalışsa bile taahhütleri yerine getirmek zorlaşabilir.

Hesap soyutlamasını ele alan ERC-4337 ile devredilemeyen tokenlar için arayüz tanımlayan ERC-5484 de kullanılabilecek teknik bileşenler arasında gösteriliyor. Ancak devredilemeyen bir kimlik belgesi, sahibinin becerisini ya da dürüstlüğünü kendiliğinden kanıtlamaz. Kimlik belgelerinin nasıl verileceği ve hangi ölçütlerle değerlendirileceği ayrıca tasarlanmalı.

ERC-5564’teki gizli adresler, alıcıyla herkese açık adres arasındaki bağlantıyı azaltmaya odaklanıyor. Bu özellik işlem tutarlarını ya da herkese açık sözleşme durumunu gizlemiyor. Mahremiyet korumasının kapsamıyla hangi bilgilerin açıklandığını birbirinden ayırmak gerekiyor.

Temsilcilerin kaydı, itibarı ve doğrulanmasını ele alan ERC-8004, 11’inde kontrol edilen resmî sayfasında ‘Draft’ (Taslak) durumundaydı; standartta bir ödeme sistemi yer almıyor. Geliştirici forumlarındaki tartışmalarda, temsilci itibarının birleşik bir puanda toplanmasını önerenler de oldu. Alanlar arasındaki farklılıklar nedeniyle tek puana dayanmanın zor olacağını savunanlar da vardı. Bu tartışma ERC-8004’le ilgili; insan taahhüt piyasası önerisinin desteklendiği ya da benimsendiği anlamına gelmiyor.

Herkese açık kimlik belgeleri ve itibar kayıtları sosyal ilişkileri veya özel hayatı açığa çıkarabilir. Yalnızca olumlu kayıtları gösteren bir kanıt, çözüme kavuşmamış bir sözleşme ihlali kaydı bulunmadığını da kanıtlamakta yetersiz kalabilir. Bu sorunlar yalnızca teknik standartlarla çözülemez.

Katılımcıların küçük işlemleri tekrarlayıp itibar kazandıktan sonra büyük tutarları dolandırıcılıkla alması veya sahte hesaplar arasındaki işlemlerle kayıtları manipüle etmesi de tasarım aşamasında hesaba katılmalı. Öte yandan teminatın çok yüksek belirlenmesi, deneyimi ya da yeterli sermayesi olmayan katılımcıların sisteme girmesini zorlaştırabilir.

Yazı, ilk denemenin kapsamının tek bir topluluk, tek bir ödeme varlığı, tek bir iş türü ve açık bir uyuşmazlık süreciyle sınırlandırılmasını öneriyor. Spekülasyon amaçlı bir yönetişim tokenı çıkarmamak da öneriler arasında yer alıyor.

Sepolia test ağında sınanması önerilen durumlar arasında işin normal biçimde tamamlanmasının yanı sıra iptal, gecikme, uyuşmazlık ve değerlendirici bulunmaması da var. Amaç, bu durumların her birinde varlıkların sözleşme koşullarına göre nasıl işleme alınacağını incelemek.

Başarı ölçütleri arasında token fiyatı yerine tamamlanan iş sayısı, yeniden kullanım oranı, uyuşmazlıkların çözülme süresi, kayıp oranı ve mahremiyet ihlalleri sıralanıyor. Öneri, tasarımın başarısını fiilî işlerin yerine getirilmesine ve süreçlerin işleyişine göre değerlendirmeyi amaçlıyor.