Yüzde 100 drone gümrüğü, nadir toprak mıknatısına sıçradı

ABD, ithal dronlara ve kritik parçalara yüzde 100'e varan gümrük vergisi uygularken savunma sanayi ve parça tedarik zincirini yeniden şekillendirme tartışması nadir toprak mıknatıs malzemelerine sıçradı. Verginin doğrudan hedefi insansız hava aracı sistemleri (İHA/UAS) olsa da, dronlarda kullanılan kritik parça ve malzemelerin Çin dışı kaynaklardan tedarik edilebilme kapasitesi de dikkat çekiyor.

Donald Trump(Donald Trump) ABD Başkanı, 13'ünde (yerel saatle) 'ABD'ye İnsansız Hava Aracı Sistemleri ve Parçaları İthalatının Düzenlenmesi' başlıklı bildirgeyi imzaladı. Beyaz Saray, Ticaret Genişletme Yasası'nın 232. maddesi kapsamındaki soruşturma sonucuna dayanarak İHA ve ilgili parça ithalatının ABD ulusal güvenliğine zarar verebileceğini değerlendirdi.

Vergi oranı ürüne göre değişiyor. Azami kalkış ağırlığı 25 kilogramın üzerindeki İHA'lar, termal görüntüleme donanımı entegre edilmiş İHA'lar, İHA yer istasyonları ve bazı kritik parçalara yüzde 100 oranında değer üzerinden (ad valorem) vergi uygulanıyor. Azami kalkış ağırlığı 25 kilogram ve altındaki İHA'larda ise vergi oranı yüzde 25.

Güney Kore, Japonya, Tayvan, İsviçre, Lihtenştayn ve Avrupa Birliği(AB) üyesi ülkelerden gelen ürünler, kritik parça ve teknoloji menşe şartlarını karşılaması halinde yüzde 15'i aşmayan bir vergi oranına tabi olacak. İngiltere menşeli ürünlerde tavan oran yüzde 10. Ana gümrük vergisi Kore saatiyle 3 Eylül 2026 saat 13.01'den itibaren yürürlüğe girecek; bazı parçalara uygulanacak vergi ise 9 Şubat 2027 saat 14.01'den itibaren ek olarak devreye girecek.

Bu adım, ABD'nin daha önceki ithal drone ve parça gümrük vergisi düzenlemesinin ardından menşe ve kritik parça bileşimini kanıtlama sorununun öne çıktığı bir sürecin devamı niteliğinde. O dönemki tartışma yalnızca tamamlanmış drone ürünlerine uygulanan vergiyle sınırlı kalmamış, menşe ve kritik parça bileşiminin kanıtlanması da mesele olmuştu. Kore merkezli üreticiler için HS kodu, menşe ve parça bileşimi belgelerinin sunulması, fiilen hangi tavan oranın uygulanacağını belirleyen bir mesele olarak kalmaya devam ediyor.

İHA/UAS, içinde pilot bulunmayan hava araçlarını ve bunları çalıştıran iletişim, kontrol ve yük sistemlerini birlikte ifade ediyor. Savunma amaçlı dronlarda gövdeden çok sensör, iletişim cihazı, güç sistemi, motor ve mıknatıs gibi parçaların güvenilirliği önem taşıyor. Gümrük vergisinin yalnızca nihai ürün fiyatını değil, tedarik zincirinin tamamındaki kaynak bulma standartlarını değiştirmesinin nedeni de bu.

Bu süreçte piyasanın dikkatini Evolution Metals & Technologies(EMAT) çekti. Şirket bir drone üreticisi değil, nadir toprak kalıcı mıknatısları ve kritik malzemeleri işleyen bir firma. Bağlantı noktası tamamlanmış drone ürünleri değil, ABD'nin savunma tedarikinde Çin gibi kısıtlı ülkelerden gelen malzemeleri azaltma yönündeki politika eğilimi.

Evolution Metals, 22 Mayıs'ta ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu'na(SEC) sunduğu 8-K bildiriminde Nasdaq'ta 'EMAT' koduyla işlem gördüğünü açıkladı. Şirket, 2026 yılı Kasım ayına kadar 13 adet ULVAC sinterlenmiş mıknatıs üretim ekipmanını devreye alarak yıllık üretim kapasitesini yaklaşık 10 bin metrik tona çıkarmayı planladığını belirtti. 2028 yılına kadar yaklaşık 55 bin metrik ton kapasiteli bir ABD sanayi kampüsü kurma hedefini de paylaştı.

Şirket, 11 Haziran'da yayımladığı basın açıklamasında Kore'deki operasyon şirketinin küresel Tier 1 elektronik sözleşmeli üretici (OEM) iki firmayla altı farklı sınıfta sinterlenmiş neodimyum-demir-bor (NdFeB) mıknatıs kalite sertifikasyonunu tamamladığını duyurdu. 22 Temmuz'da ise SRE Vietnam'dan ilk kez 5 metrik ton neodimyum-praseodim (NdPr) metali teslim aldığını açıkladı. NdPr, yüksek performanslı kalıcı mıknatıs üretiminde kullanılan bir nadir toprak malzemesi.

Ancak 10 bin metrik ton ve 55 bin metrik ton rakamları şirketin ortaya koyduğu planlar. Fiili üretim miktarı, müşteri talebi ve drone parça tedarik zinciriyle yapılan sözleşmelerin büyüklüğü kamuoyuyla paylaşılmadı. Dolayısıyla drone gümrük vergisinin Evolution Metals'in cirosuna ne ölçüde yansıyacağı ayrıca doğrulanması gereken bir konu.

Business Insider(Business Insider) sitesinde yayımlanan orijinal içerik, Evolution Metals'i politikadan yararlanabilecek aday olarak sundu. Ancak söz konusu içerikte şirketin bir ödeme yaptığına dair bir bildirim de yer alıyordu. Haberleştirilebilecek kapsam; Beyaz Saray'ın gümrük vergisi kararı, şirketin resmi bildirimleri ve basın açıklamaları ile kamuya açık piyasa tepkisiyle sınırlı tutulmalı.

Piyasa tepkisi ilk olarak drone hisselerinde görüldü. Barron's(Barron's) ve Investor's Business Daily(Investor's Business Daily), Unusual Machines($UMAC), AeroVironment($AVAV), Ondas($ONDS) ve Red Cat($RCAT) hisselerinde yükseliş kaydedildiğini aktardı. Ancak Unusual Machines'in yükseliş oranı, haberin yapıldığı zamana göre yüzde 12 ile yüzde 25 arasında farklı şekilde kaydedildi.

Tepkisi karışık olan hisseler de vardı. Bazı ticari drone ve hava taksi şirketlerine ait hisseler, yurt dışı tedarik zincirine bağımlılık ve maliyet artışı endişesiyle zayıf seyretti. Aynı gümrük vergisi kararı olsa bile, ABD içinde üretim altyapısına sahip firmalarla ithal parçaya bağımlılığı yüksek firmaların ne ölçüde etkileneceği farklılaşabiliyor.

Nadir toprak mıknatısları elektrik motorları, sensörler ve elektronik cihazlarda kullanılan kritik malzemeler arasında yer alıyor. ABD'nin savunma tedarik standartları Çin dışı tedarik zincirini daha fazla talep ettikçe, mıknatıs ve ham maddenin menşe takibi, sertifikasyonu ve uzun vadeli tedarik sözleşmeleri önem kazanıyor. Evolution Metals'in bir drone hissesi değil, malzeme tedarik zinciri şirketi olarak gündeme gelmesinin arka planında da bu var.

ABD'nin yabancı üretimi drone ekipmanlarına yönelik sertifikasyon kısıtlaması ile Çin'in çift kullanımlı ürünlere getirdiği ihracat kısıtlamasının aynı anda gündeme gelmesinin drone tedarik zincirindeki baskıyı artırdığı yönünde değerlendirmeler de yapılıyor. ABD yabancı üretimi drone ekipmanlarının sertifikasyonunu kısıtlarken, Çin ABD'li drone şirketleri dahil bazı kuruluşlara çift kullanımlı ürün ihracatını yasakladı. Bu gümrük vergisi kararı, söz konusu tedarik zinciri baskısının fiyat ve tedarik koşullarına yansıyan bir örneği olarak değerlendiriliyor.

ABD Ticaret Bakanlığı, ek İHA parçalarını da kademeli olarak gümrük vergisi kapsamına alma yetkisini aldı. ABD içinde İHA ve parça üretim tesisi kurmayı veya genişletmeyi taahhüt eden şirketlere ise 'onshoring' (yerelleştirme) programı üzerinden inşaat süresince üretim ekipmanı ve tedarik zinciri ürünlerini gümrüksüz ithal edebilme imkânı tanındı. Bir sonraki takvim, Kore saatiyle 3 Eylül 2026 saat 13.01'de yürürlüğe girecek ana gümrük vergisi uygulaması.