Ethereum(ETH), zkEVM ile zorunlu zk proof çağına hazırlanıyor: L1 için ‘en büyük yapısal değişim’ mi?

이therium(Ethereum) yeni nesil ‘영지식증명(zk proof)’ teknolojisini doğrudan birinci katman(L1) doğrulama standartı haline getirmeye hazırlanırken, bu hamlenin ağın *ölçeklenebilirlik yarışında oyunun kurallarını değiştirebileceği* öne sürülüyor. Ethereum Vakfı(Ethereum Foundation) araştırmacısı Ansgar Dietrichs, zkEVM’in düğümlerin ‘yeniden yürütme(re-execution)’ yükünü azaltarak ağ verimliliğini ciddi biçimde artırabileceğini, uzun vadede ise *zorunlu zk proof* modeline geçişin Ethereum(ETH) tarihinde ‘en büyük yapısal değişim’ olabileceğini vurguluyor.

Bankless ile yaptığı söyleşide konuşan Dietrichs, zkEVM’in özünü “düğümlerin bir bloğu baştan sona yeniden yürütmeden, sadece geçerliliğini kanıt üzerinden kontrol edebilmesini sağlayarak hesaplama maliyetini keskin biçimde düşürmek” şeklinde özetliyor. Bugün çoğu blokzincirde, bir bloğun geçerliliği için her düğüm aynı hesaplamayı tekrar ediyor. Bitcoin(BTC) gibi ‘merkezsiz doğrulama’ gücüne dayanan mimarilerde bu *tekrarlı hesaplama* neredeyse kaçınılmaz ve ağ büyüdükçe toplam işlem, depolama ve bant genişliği yükü de artıyor.

zkEVM ise Ethereum Sanal Makinesi(EVM) ile uyumlu bir ortamda ‘영지식증명(zk proof)’ kullanarak, “bu blok protokol kurallarına uygun şekilde oluşturuldu” bilgisini sıkıştırılmış kriptografik bir kanıtla sunuyor. Buradaki kritik nokta, doğrulayıcıların artık bloğun tamamını yeniden yürütmek zorunda olmaması. Dietrichs’e göre bu değişim sadece ‘işlem hacmini(throughput)’ yükseltmekle sınırlı değil; Ethereum’un yıllardır performans uğruna ödün vermekten kaçındığı ‘doğrulanabilirlik’ ve ‘denetlenebilirlik(auditability)’ özelliklerini korurken, ağdaki tıkanıklıkları önemli ölçüde hafifletme potansiyeli taşıyor.

Dietrichs özellikle *disk I/O*(depolama birimine okuma-yazma) yükündeki azalmaya dikkat çekiyor. İşlemler çalışırken durum(state) verisini okuma-yazma maliyeti arttıkça, düğüm işletmek giderek zorlaşıyor. zk proof tabanlı doğrulama ise tüm yürütme sürecini tekrarlamak yerine ‘kanıt doğrulama’ aşamasıyla bu süreci kısaltarak düğümlerin kaynak tüketimini azaltmayı hedefliyor. Buna ek olarak *kısmi statelesslik(partial statelessness)* fikri devreye girdiğinde, düğümlerin ağın tüm durumunu sürekli saklamak yerine gerekli kısımları tutarak çok daha verimli çalışabilmesinin önü açılıyor.

Dietrichs, zkEVM’in doğrulamanın ‘zamanlamasını’ da değiştirebileceğini düşünüyor. Şu anda yaygın modelde blok üretildikten ve ağa yayıldıktan sonra düğümler bloğu yeniden yürütüp geçerliliğini kontrol ediyor. zk proof tabanlı modele geçişle birlikte ise doğrulayıcılar, durum güncellemelerini uygulamadan önce bloğun doğruluğunu daha hızlı ve kesin biçimde teyit edebilecek. Onun “비동기(asynchronous) doğrulamadan 동기(synchronous) doğrulamaya geçiş” olarak tanımladığı bu dönüşüm gerçekleşirse, ağın genel işletim performansında kayda değer bir sıçrama bekleniyor.

zk proof’ların bir diğer avantajı da, bloğun tamamını indirmeden ve tüm yürütme adımlarını takip etmeden de doğrulama yapılabilmesi. Bu özellik, veri boyutunun arttığı ortamlarda bant genişliği maliyetlerini aşağı çekerek doğrudan *ağ ölçeklenebilirliğine* katkı sağlıyor. ‘Veri yayılımı’ maliyeti azaldıkça, daha büyük ve karmaşık blokları güvenle işlemek mümkün hale geliyor.

Yine de bu dönüşüm bir anda yaşanmayacak. Dietrichs, “bir sonraki Ethereum hard fork’u planlanıyor ancak kapıda değil” diyerek sürecin kademeli ilerleyeceğini belirtiyor. Ona göre önümüzdeki 12 ay içinde Ethereum(ETH), ‘ilk üretim kullanımına hazır(initial production-ready)’ zk proof çözümlerini ana ağa adım adım taşımaya başlayabilir. Şu anda zk proof daha çok bir *opsiyon* niteliğinde; nihai hedef ise bunu *zorunlu* hale getirerek ağ verimliliğini üst seviyeye taşımak.

Bu zorunlu modele giden yolda ciddi teknik başlıklar bulunuyor. Blok ile *blob* verisinin nasıl entegre edileceği, zk düğümlere geçiş için istemci(client) yazılımlarının nasıl güncelleneceği ve özellikle Ethereum durum ağacının(state tree) yeni bir formata dönüştürülmesi, öne çıkan kritik konular arasında. *Zorunlu zk proof* düzeninde blok oluşturma, yayma ve doğrulamanın tüm aşamaları kanıt üretimi(proving) ile sıkı biçimde bağlantılı olacağı için, temel veri yapılarının da ‘kanıt dostu(proof-friendly)’ hale gelmesi gerekiyor.

Dietrichs, son bir yılın ‘gerçek zamanlı kanıt üretim performansını’ yukarı taşımada belirleyici olduğunu düşünüyor. Artık “tam bir Ethereum bloğunu 5 saniye içinde kanıtlamak” hedef aralığına girildiğini söylüyor. Modern zk sistemlerinin ‘komut seti mimarisi(ISA)’ temelli tasarlanması ve karmaşık kriptografiyi genel amaçlı hesaplama gibi ele alabilmesi, bu hızlanmanın arkasındaki itici güçlerden. Özellikle Ethereum istemcilerinin RISC-V üzerine derlenebilir hale gelmesiyle, verimli zk proof üretim yolları önemli ölçüde genişliyor.

Bununla birlikte zkEVM’in işlem hacmini artırırken, ‘kanıt üretimi’ adımı nedeniyle küçük de olsa ek gecikme(latency) yaratabileceği de hatırlatılıyor. Buradaki asıl sınav, *kanıt üretim hızını ve maliyetini* ne kadar hızlı düşürebileceğimiz ve bu sistemi ana ağ(Mainnet) koşullarında ne kadar istikrarlı biçimde çalıştırabileceğimiz noktasında yoğunlaşıyor.

Piyasaların odaklandığı asıl soru, Ethereum(ETH)’un bugün katman2(L2) rollup’ların sağladığı *zk rollup* seviyesindeki performansı ne ölçüde doğrudan katman1(L1)’e taşıyabileceği. Dietrichs’in ifadesiyle, zkEVM’in “Ethereum’un en büyük değişimi” olup olmayacağı; zorunlu zk proof modeline geçişin hızı ve olgunluğuna bağlı olacak. *Ağ verimliliği* ile *ölçeklenebilirlik* arasında nasıl bir denge kurulacağı ise, zkEVM çağının Ethereum’un bir sonraki piyasa döngüsünü şekillendiren ‘kritik değişken’ haline gelip gelmeyeceğini belirleyecek.