Hürmüz Boğazı'nda yasak bölge planı: İran-ABD kontrol gerilimi büyüyor

İran, Hürmüz Boğazı yakınında bir gemi geçiş yasağı bölgesi oluşturabileceğini ve bu bölgeden geçen gemilere yaptırım uygulayabileceğini açıkladı. ABD ile imzalanan mutabakat zaptının (MOU) nihai anlaşma olmadan sona ermesinin ardından iki ülke arasındaki deniz kontrolü gerilimi yeniden arttı.

İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri Mohsen Rezaei (Mohsen Rezaei), 6 Eylül'de devlet televizyonuna yaptığı açıklamada, ABD'nin deniz ablukası hattından Hürmüz Boğazı yönüne uzanan bir yasak bölge oluşturmayı planladıklarını söyledi. Bölgeye girerek boğazdan geçmeye çalışan gemilerin İran yaptırımlarıyla karşı karşıya kalabileceğini belirtti.

AP, yasak bölgenin ne zaman ve nasıl uygulanacağının açıklanmadığını bildirdi. İran henüz bölgenin kapsamını ve gemi kontrol prosedürlerini resmi bir belgeyle ortaya koymadı.

Rezaei ayrıca İran'ın ABD savaş gemilerine karşı gemisavar füze denemesi yaptığını iddia etti. Ancak AP, denemede kullanılan füzenin türü ve test yönteminin doğrulanmadığını aktardı.

Açıklama, haziranda imzalanan ABD-İran MOU'sunun nihai anlaşma olmadan sona ermesinin ardından geldi. Mutabakat zaptında çatışmaların durdurulması, Hürmüz Boğazı'nda ticari seferlerin yeniden başlatılması, 60 günlük nükleer görüşmeler ve İran petrolü ihracatına yönelik yaptırımların askıya alınması müzakere başlıkları arasında yer aldı.

Nihai anlaşmaya varılması halinde, 300 milyar dolara kadar (yaklaşık 416,1 trilyon won) İran'ın yeniden inşası ve ekonomik kalkınması için bir plan uygulanması da öngörüldü. MOU, nihai bir antlaşma değil; iki tarafın müzakere ilkelerini ve uygulama yönünü belirleyen bir belge niteliği taşıyor.

ABD Kongresi Araştırma Servisi'nin verilerine göre, MOU'daki 60 günlük müzakere süresi ağustosta sona erdi ve belge resmi olarak geçerliliğini yitirdi. Ancak ABD veya İran'ın MOU'yu ayrı bir hukuki işlemle geri çektiğine ilişkin bir bilgi doğrulanmadı.

ABD ve İran, MOU'nun sona ermesinden önce ve sonra karşı tarafı anlaşmayı ihlal etmekle suçladı. ABD, İran'ın deniz saldırılarını ve gemi geçişlerindeki aksaklıkları gündeme getirirken İran, ABD'nin deniz ablukasına ve petrol ihracatı kısıtlamalarına tepki gösterdi.

Iran International, Rezaei'nin açıklamasını, İran'ın stratejisinin boğazı tamamen kapatıp açma yaklaşımından çıkarak gemileri seçmeye ve kendi kurallarını uygulamaya yöneldiğinin işareti olarak yorumladı. Ancak bu değerlendirme, İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi tarafından yayımlanmış resmi bir strateji belgesine değil, yetkili açıklamasına ve yerel medya analizine dayanıyor.

ABD tarafı, Hürmüz Boğazı'nın hâlâ kendi kontrolünde olduğunu savundu. ABD, 7 Eylül itibarıyla 94 ticari gemiyi başka güzergâhlara yönlendirdiğini, 3 gemiyi etkisiz hâle getirdiğini ve 2 gemiye çıktığını açıkladı.

Hürmüz Boğazı, petrol ve deniz taşımacılığının yoğunlaştığı bir rota. Bu nedenle geçiş kuralları üzerindeki anlaşmazlık, gemi seferlerini ve petrol taşımacılığını doğrudan etkileyebilir. Ancak mevcut veriler, taşımacılıkta yaşanan aksaklığın boyutunu ayrıca hesaplamak için yeterli değil.

Metinde atıf yapılan yeniden inşa fonuna ilişkin tahmin piyasasında, ABD-İran anlaşmasına İran dışı kaynaklardan oluşan bir yeniden inşa fonunun dahil edilip edilmeyeceğini soran bir sözleşme açıldı. Polymarket sözleşmesinin koşulları doğrulanabiliyor ancak belirli bir tarihteki olasılık düşüşünün boyutu doğrulanmadı.

Bu gelişmenin Bitcoin(BTC) ve Ethereum(ETH) gibi kripto varlıkların fiyatları ya da yerel borsalardaki likidite üzerindeki doğrudan etkisi doğrulanmadı. Mevcut durumda ana gündem, kripto varlıklardan çok Hürmüz Boğazı'ndaki gemi kontrolü ile petrol ve deniz taşımacılığı riskleri.

Şu an doğrulanabilen değişim, MOU'nun resmi olarak geri çekilmesinden ziyade, nihai anlaşmanın başarısız olmasının ardından İran ve ABD'nin deniz kontrolü konusunda askeri ve ekonomik baskıyı sürdürmesi. Yasak bölgenin gerçekten uygulanıp uygulanmayacağı ve iki ülke arasında yeni müzakerelerin başlayıp başlamayacağı, sürecin sonraki yönünü belirleyecek başlıca konular olarak öne çıkıyor.