2008 finans krizinin nedeni: Hükümet müdahalesi mi, risk yönetimi başarısızlığı mı?

2008 finans krizinin nedenlerine ilişkin bir değerlendirme, hükümet müdahalesi ve düzenleme tasarımını öne çıkarırken, ABD’nin resmi soruşturması konut balonu, finans kuruluşlarının aşırı kaldıraç kullanımı, risk yönetimi ve denetim başarısızlıklarını krizin bileşik nedenleri olarak gösterdi.

Amerikan Ekonomik Araştırmalar Enstitüsü (AIER) kıdemli araştırmacısı Paul Mueller (Paul Mueller), 18’inde The Daily Economy’de yayımlanan yorumunda krizin temel nedenini ‘yanlış tasarlanmış teşvikler’ ve krize müdahale sürecindeki belirsizlik olarak tanımladı. Mueller, düzenlemelerin gevşetilmesinden çok hükümet müdahalesinin finans kuruluşlarını aynı yönde hareket etmeye yönelterek riski artırdığını savundu. Yorumun tamamı The Daily Economy’de yayımlandı.

Mueller, ABD Merkez Bankası’nın 2001 tarihli Recourse Rule düzenlemesini örnek gösterdi. Düzenleme, menkul kıymetleştirilmiş ürünlerin kredi notuna göre risk ağırlığı uygulanmasını öngören bir sermaye kuralı getirdi. İlgili hükümler ABD Merkez Bankası belgesinde yer aldı. Mortgage teminatlı menkul kıymet (MBS) varlıklarının tutulmasını güçlü biçimde teşvik ettiği yönündeki değerlendirme ise düzenlemenin kendisine değil, Mueller’ın analizine dayanıyor.

Sermaye düzenlemelerinde risk ağırlığı, finans kuruluşlarının sahip olduğu varlıkların riskini sermaye gerekliliklerine yansıtmak için kullanılan ölçüttür. Kredi notu yüksek menkul kıymetlere daha düşük risk ağırlığı uygulanması, finans kuruluşlarının aynı sermayeyle daha fazla varlık tutabilmesini sağlar. Mueller, bu yapının konut bağlantılı menkul kıymetlerde yoğunlaşmaya yol açtığını savundu.

ABD Finansal Kriz Araştırma Komisyonu’nun (FCIC) resmi sonucu ise tek bir politikayı krizin nedeni olarak göstermedi. FCIC’nin resmi raporu, konut piyasasındaki çöküşün finans krizine uzanan zincirleme süreci başlattığını belirtti. Raporda finans kuruluşlarının aşırı borçlanması ve risk alması, yetersiz sermaye, kısa vadeli finansmana bağımlılık, zayıf risk yönetimi ve denetim başarısızlıkları başlıca nedenler arasında sıralandı.

Hükümetin konut politikalarına ilişkin değerlendirmeler de ayrışıyor. Mueller, Fannie Mae ve Freddie Mac’in kredi standartlarını gevşetmesinin, Toplumsal Yeniden Yatırım Yasası’nın (CRA) ve federal konut politikalarının riskli mortgage kredilerinin yaygınlaşmasına yol açtığını savundu. Buna karşılık FCIC, Fannie Mae ve Freddie Mac’in riskli kredi genişlemesine katkı sağladığını ancak finans krizinin ‘başlıca nedeni’ olmadığını belirtti. Komisyon ayrıca CRA’nın yüksek riskli mortgage kredileri veya finans krizi açısından önemli bir etken olmadığını kaydetti.

Krize müdahaleye ilişkin değerlendirmeler de farklılık gösteriyor. Mueller, Mart 2008’de Bear Stearns için sağlanan kurtarma paketinin Lehman Brothers yöneticilerinde hükümet desteği beklentisi oluşturduğunu, bunun da satın alma tekliflerinin reddedilmesine ve borç azaltma sürecinin gecikmesine yol açtığını savundu. Ancak bu nedensellik ilişkisini doğrudan kanıtlayan resmi birincil belge sunulmadı.

ABD Hazine Bakanlığı, Ekim 2008’de Sorunlu Varlıkları Kurtarma Programı (TARP) kapsamında Sermaye Satın Alma Programı’nı açıkladı ve uygun finans kuruluşlarının imtiyazlı hisselerini 250 milyar dolara (yaklaşık 346,75 trilyon won) kadar satın alacağını duyurdu. Hazine Bakanlığı açıklamasında programa katılımın ‘gönüllü’ olduğu belirtildi.

ABD Hazine Bakanlığı daha sonra Sermaye Satın Alma Programı aracılığıyla 700’den fazla finans kuruluşuna toplam 205 milyar dolar (yaklaşık 284,335 trilyon won) yatırım yaptığını açıkladı. Uygulama büyüklüğü Hazine Bakanlığı’nın tanıklık belgesinde kayda geçti. Mueller’ın fiilen zorunlu katılım iddiasıyla resmi belgelerdeki gönüllü katılım açıklaması arasında yorum farkı bulunuyor.

ABD Merkez Bankası, 16 Eylül itibarıyla 1 trilyon 913 milyar 523 milyon dolar (yaklaşık 2 katrilyon 653,61 trilyon won) değerinde MBS tutuyor. Fed’in H.4.1 verisindeki bu rakam, merkez bankasının kurumsal varlıklarını gösteriyor ve piyasanın toplam MBS büyüklüğüyle karıştırılmamalı.

MBS, konut kredilerinin bir araya getirilmesiyle ihraç edilen menkul kıymetlerdir. Finans kuruluşları ve yatırımcılar MBS aracılığıyla konut kredilerinden doğan nakit akışlarına yatırım yapabilir. Ancak temel varlık olan konut kredilerindeki temerrütler arttığında menkul kıymetlerin fiyatı ve finans kuruluşlarının sermayesi de etkilenebilir.

Mueller ayrıca 2008 sonrasındaki politika müdahalelerinin 2020-2021 dönemindeki hükümet harcamaları ve kredileri, ekonomik teşvikleri ve ardından gelen enflasyonu doğurduğunu savundu. Ancak bu bağlantı yorum yazısındaki ekonomik bir değerlendirmeyle sınırlı kaldı ve metinde ayrıca bir ekonometrik analiz sunulmadı.

Mueller, yorumunun sonuç bölümünü kripto varlık ve stablecoin düzenlemeleri tartışmasına taşıdı. Ona göre münferit kuralların birikmesi, piyasa katılımcılarını tek yönde davranmaya yönlendirebilir ve riski yoğunlaştırabilir. Ancak yorumda kripto varlık piyasasında 2008 tarzı sistemik riskin yeniden ortaya çıktığını gösteren bir kanıt yer almadı.

Uluslararası Ödemeler Bankası (BIS), stablecoinlerin finansal istikrar, finansal suçlarla mücadele ve para egemenliği açısından yeni zorluklar yaratabileceğini analiz etti. Yabancı para destekli stablecoinlerin yaygınlaşmasının gelişmekte olan ülkelerde sermaye akışlarını, döviz kurlarını ve para politikasını etkileyebileceği belirtildi. BIS analizi düzenleme tasarımının risklerini ele alıyor ancak Mueller’ın finans krizi yorumunu doğrudan desteklemiyor.

ABD Senatosu, 15’inde kripto varlıklar için düzenleyici çerçeve oluşturmayı amaçlayan yasa tasarısının görüşülmesini oylamayla engelledi. Associated Press, Demokratların Başkan Donald Trump ve ailesinin kripto varlıklarla bağlantılı çıkar çatışmaları nedeniyle ek sınırlamalar talep ettiğini bildirdi. Ancak bu oylamanın Mueller’ın yorumuna tepki olduğuna dair bir kanıt bulunmuyor.

Tartışma, hükümet politikalarının yan etkilerini vurgulayan yorumlarla konut piyasası, finans kuruluşları ve denetim başarısızlıklarını birlikte ele alan resmi soruşturma sonuçlarının birbirinden ayrılması gerektiğini gösteriyor. Mueller’ın yaklaşımı düzenleme tasarımı ve teşvik yapılarına odaklanırken, FCIC finans krizini birden fazla riskin üst üste binmesinin sonucu olarak değerlendirdi.